Programa

Aula 1 (07.08) - Introdução. Abordagem interdisciplinar e holística. - Paola Cantarini e Willis S Guerra Filho
Aula 2 (08.08) -Ética quântica. Importância da abordagem crítica. Desafios e oportunidades da IA; ética, regulação e governança da IA - Paola Cantarini, Walter Gomide
Aula 3 (14.08) - IA e Direitos humanos e fundamentais. Batalha pela supremacia tecnológica, modelos regulatórios em jogo e o fim da internet global e a disparidade entre o sul e o norte do mundo; competição regulatória. O futuro do trabalho e o caso dos trabalhadores invisíveis. Perspectivas futuras - Paola Cantarini e Willis S. Guerra Filho
Aula 4 (15.08)- Panóptico digital e vigilância digital; supremacia tecnológica; capitalismo de dados, colonialismo de dados e soberania digital. A “virada decolonial” e perspectivas decolonizadoras da IA – IA inclusiva, democrática e decolonial. Epistemologias do Sul. Ferramentas contra-hegemônicas na luta contra a desigualdade e inequidade digital - Paola Cantarini
Aula 6 (22.08) - Fake News, deep fake, discurso de ódio. Moderação de conteúdo e problemáticas. racionalidade performativa dos algoritmos - Paola Cantarini e Erick Felinto
Aula 7 (28.08) - Machine bias”, “Algorithm bias” ou “Bias”, inequalidades digitais, e outras problemáticas relacionadas à IA – Paola Cantarini e professor convidado - Marcio Pugliesi

Referências bibliográficas:
ACEMOGLU, Daron; JOHNSON, Simon. Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity. New York: PublicAffairs, 2023.
ALLEN, Danielle. Justice by Means of Democracy. Chicago: University of Chicago Press, 2023.
BADIOU, Alain. Trump. Cambridge: Polity Press, 2018.
BADIOU, Alain. “The Democratic Emblem”. In: AGAMBEN, Giorgio et al. Democracy in What State?. New York: Columbia University Press, 2011.
BOAVENTURA DE SOUSA SANTOS. A Difícil Democracia: Reinventar as Esquerdas. São Paulo: Boitempo, 2021.
CASALEGGIO, Davide. AI Democracy: How Artificial Intelligence Will Rewrite Politics and Society. Milano: Casaleggio Associati, 2024.
CHOMSKY, Noam. Surviving the 21st Century. New York: Penguin Books, 2021.
CRAWFORD, Kate. Atlas of AI: Power, Politics, and the Planetary Costs of Artificial Intelligence. New Haven: Yale University Press, 2021.
FILGUEIRAS, Fernando; MENDONÇA, Ricardo; ALMEIDA, Virgilio. Inteligência Artificial e Democracia: Humanos, Máquinas e Instituições Algorítmicas. Brasília: IPEA, 2025.
HABERMAS, Jürgen. A New Structural Transformation of the Public Sphere and Deliberative Politics. Cambridge: Polity Press, 2023.
MOROZOV, Evgeny. The Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom. New York: PublicAffairs, 2011.
MOROZOV, Evgeny. Silicon Valley: I Signori del Silicio. Milano: Codice Edizioni, 2019.
OECD. Reinforcing Democracy Initiative: Monitoring Report. Paris: OECD Publishing, 2024.
SIMONS, Josh. Algorithms for the People: Democracy in the Age of AI. Princeton: Princeton University Press, 2022.
STIEGLER, Bernard. The Neganthropocene. London: Open Humanities Press, 2018.
UNESCO. Artificial Intelligence and Democracy. Paris: UNESCO, 2024. Disponível em: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000389736
V-Dem Institute. Democracy Report 2024: Democracy Winning and Losing at the Ballot. Gothenburg: University of Gothenburg, 2024.
WEYL, E. Glen; TANG, Audrey; PLURALITY Community. Plurality: The Future of Collaborative Technology and Democracy. Washington: RadicalxChange Press, 2023.
 

Programa

Aula 1. Panorama global de conflitos contemporâneos

ADLER, Emanuel; BARNETT, Michael (Ed.). Security communities. Cambridge University Press, 1998.
BOOTH, Ken; DUNNE, Timothy; DUNNE, Timothy (Ed.). Worlds in collision: terror and the future of global order. New York: Palgrave Macmillan, 2002.
BOOTH, Ken; WHEELER, Nicholas .The security dilemma: fear, cooperation and trust in world politics: New York: Palgrave, 2008.
BUZAN, Barry. Regions and Powers: The Structure of International Security. Cambridge University Press, 2003.
COHEN, Michael A.; KÜPÇÜ, Maria Figueroa. Privatizing foreign policy. World Policy Journal, v. 22, n. 3, p. 34-52, 2005.Disponível em: https://www.jstor.org/stable/40209975. Acesso em: 04/11/2025.
HERZ, John H. Idealist internationalism and the security dilemma. World politics, v. 2, n. 2, p. 157-180, 1950. Disponível em: http://slantchev.ucsd.edu/courses/ps240/04%20Conflict%20with%20States%2… . Acesso em: 04/11/2025.
HOLMQVIST, Caroline. Private security companies. The Case for Regulation, SIPRI Policy Paper, n. 9, p. 1-2, 2005. Disponível em: https://www.sipri.org/sites/default/files/files/PP/SIPRIPP09.pdf. Acesso em: 04/11/2025.
JERVIS, Robert. Security regimes. International organization, v. 36, n. 2, p. 357-378, 1982. Disponível em: https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/arti…. Acesso em: 04/11/2025.
KARL, David J. Proliferation pessimism and emerging nuclear powers. International Security, v. 21, n. 3, p. 87-119, 1996. Disponível em: https://www.jstor.org/stable/2539274. Acesso em: 04/11/2025.
MEARSHEIMER, John. The tragedy of the great powers. New York: Norton and Company, 2001.
SAGAN, Scott Douglas et al. The spread of nuclear weapons: A debate. New York: WW Norton, 1995.
SCHWELLER, Randall L. Bandwagoning for profit: Bringing the revisionist state back in. International security, v. 19, n. 1, p. 72-107, 1994. Disponível em: https://www.jstor.org/stable/2539149. Acesso em: 04/11/2025.
THOMPON, et al. Regions, powers and conflict. Constrained capabilities, hierarchy, and rivaltry. Singapore: Springer, 2022.
VILLA, Rafael Duarte; CHAGAS-BASTOS, Fabrício H.; DE MACEDO BRAGA, Camila. Hybrid security governance in South America: An empirical assessment. Latin American Politics and Society, v. 61, n. 4, p. 72-94, 2019. Disponível em: https://www.cambridge.org/core/journals/latin-american-politics-and-soc…. Acesso em: 04/11/2025.
WALLANDER, Celeste A.; KEOHANE, Robert O. Risk, threat, and security institutions. In:___. Power and governance in a partially globalized world. Routledge, 2003. p. 88-114.


Aula 2: América Latina em voga: conflitos e tensionamentos regionais

ABDENUR, Adriana Erthal, Giovanna Kuele, e Alice Amorim. 2019. Clima e Segurança na América Latina e no Caribe. Instituto Igarapé.
CARVALHO, Thales; MARES, David. (2025). International Security Governance in Latin America: a Historical Assessment. Em Oxford Research Encyclopedia of International Studies.
Declaração da Conferência da OEA sobre governança multidimensional. Disponível em: https://www.oas.org/pt/topicos/seguranca_multidimensional.asp.
GARCÍA PÉREZ, Juan. 2005. “Conflictos territoriales y luchas fronterizas en América Latina durante los siglos XIX y XX”. Norba. Revista de História, 18:215–41.
GUIMARÃES, Feliciano De Sá; MAITINO, Martin Egon. 2017. “Socializing Brazil into Regional Leadership: The 2006 Bolivian Gas Crisis and the Role of Small Powers in Promoting Master Roles Transitions”. Foreign Policy Analysis.
MARES, David R. 2022. Resource Nationalism and Energy Policy: Venezuela in Context. Columbia University Press.
SANTOS, Marcelo. 2012. “Exploração de recursos naturais e conflitos sociais: os casos de Peru e Equador”. Em Territorialidades, conflitos e desafios à soberania estatal na América Latina, editado por Luís Fernando Ayerbe. São Paulo, Brazil: Fundação Memorial da América Latina.
SCHENONI, Luis; GOERTZ, Gary; OWSIAK, Andrew P.; DIEHL, Paul F. 2020. “Settling Resistant Territorial Disputes: The Territorial Boundary Peace in Latin America”. International Studies Quarterly 64 (1): 57–70.

Aula 3: Da Europa Ocidental ao Leste asiático: Rússia, Ucrânia e a OTAN

BARROSO, J. L. V.. Segurança e uso da força no contexto da OTAN pós-Guerra Fria. Revista de Sociologia e Política, n. 27, p. 43–63, nov. 2006. Disponível em: https://doi.org/10.1590/S0104-44782006000200005 . Acesso em: 13/08/2024.
BERTAZZO, J.. Atuação da OTAN no pós-Guerra Fria: implicações para a segurança internacional e para a ONU. Contexto Internacional, v. 32, n. 1, p. 91–119, jan. 2010. Disponível em: https://doi.org/10.1590/S0102-85292010000100003. Acesso em: 13/08/2024.
CASIER, Tom. The EU and Russia: The War that Changed Everything. Journal of common market studies, v. 61, p.31-44,2023. Disponível em: https://openurl.ebsco.com/EPDB%3Agcd%3A4%3A1769684/detailv2?sid=ebsco%3…. Acesso em: 29/10/2025.
FREIRE, Maria Raquel. A Rússia de Putin: vectores estruturantes de política externa. Coimbra: Almedina, 2011.
GONÇALVES, Williams; TEIXEIRA, Tatiana. Trump e a inflexão da Grande Estratégia. In: VELASCO E CRUZ, Sebastião; BOJIKIAN, Neusa M. P (org.). Trump: primeiro tempo: partidos, políticas, eleições e perspectivas. São Paulo: Editora Unesp, 2019. P. 185-206.
GUZZINI, Stefano. O retorno da geopolítica na Europa? Mecanismos sociais e crises de identidade de política externa. São Paulo: Unesp, 2020.
LEMOS, José Késsio Floro. A guerra da Ucrânia e os impactos sobre as estratégias energéticas de Rússia e União Europeia. Semina: Ciências Sociais e Humanas, v. 45, n. 1, p. 81-94, 2024. Disponível em: https://ojs.uel.br/revistas/uel/index.php/seminasoc/article/view/51345. Acesso em: 29/10/2025.
LOUREIRO, Felipe. Linha vermelha: a guerra da Ucrânia e as relações internacionais no século XXI. Campinas: Unicamp, 2022.
ORTOLLAND, Didier. A guerra na Ucrânia desestabiliza o Ártico. Le Monde Diplomatique Brasil, ano 17, n. 206, p. 18-9 , set.2024.
KLARE, Michael. A geopolítica de Donald Trump. Le Monde Diplomatique Brasil, ano 17, n.210, p.14-5, jan. 2025.
SAKWA, Richard. A paz perdida: como o Ocidente fracassou em evitar uma segunda Guerra Fria. São Paulo: Editora Unesp, 2025.
SEGRILLO, Angelo. A guerra da Ucrânia: repercussões historiográficas no contexto da questão nacional. Revista Brasileira de História, v. 43, n. 94, p.305-326, set. 2023.Disponível em: https://www.scielo.br/j/rbh/a/FV8gsv8HssVFxM95yDGySQc/?format=pdf&lang=…. Acesso em: 29/10/2025.
SEGRILLO, Angelo. A expansão da Otan e a Rússia: desvelando uma "unlove story" do pós-Guerra Fria à luz de fontes primárias. Tempo, v. 30, n.1, p. 1-16, 2024. Disponível em: https://www.scielo.br/j/tem/a/r73Gtq4ZGVRsf4S7CRnhq6B/?format=pdf&lang=…. Acesso em: 29/10/2025.
SHIFRINSON, Joshua. NATO enlargement and US foreign policy: the origins, durability, and impact of an idea. International Politics, n. 57, p. 342-370,mar. 2020. Disponível em: https://link.springer.com/article/10.1057/s41311-020-00224-w. Acesso em: 30/03/2025.
PETRO, Nicolai N. A tragédia da Ucrânia: o que a tragédia grega pode nos ensinar sobre a solução de conflitos. São Paulo: Editora Unesp, 2025.
THOMPSON, Jack. The US role in NATO: past, present, and future. In: TESTONI, Michele (ed.). NATO and transatlantic relations in the 21st century: foreign and security policy perspectives. New York: Routledge, 2021. P. 18-32.

Aula 4: Vista para o Oriente Médio: o conflito Israel-Palestina

BACONI, Tareq. Gaza and the one-state reality. Journal of Palestine studies, v. 50, n. 1, p. 77-90, 2020.Disponível em: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0377919X.2020.1842002. Acesso em: 03/11/2025.
COGGIOLA, Osvaldo. Guerra Israel-Palestina e crise mundial. São Paulo: L. F. Editorial, 2023.
DOS SANTOS, Isabella Agostinelli; NASSER, Reginaldo Mattar. From forced displacement to forced immobility: the Israeli mobility regime to the pos-disengagement Gaza Strip. Monções: Revista de Relações Internacionais da UFGD, v. 13, n.25, p.250-276, 2024.Disponível em: https://ojs.ufgd.edu.br/moncoes/article/view/17279. Acesso em: 03/11/2025.
FILIU, Jean-Pierre. Uma história secular do Oriente Médio: do ano 395 aos nossos dias. Petrópolis, RJ: Vozes, 2023.
FROMKIN, David. Paz e guerra no Oriente Médio: a queda do Império Otomano e a criação do Oriente Médio Moderno. Rio de Janeiro: Contraponto, 2008.
HUBERMAN, Bruno; NASSER, Reginaldo. Continuidades entre as políticas externas de Biden e Trump para Palestina/Israel. Conjuntura internacional, v. 19, n. 2, p. 16-24, 2022.Disponível em: https://periodicos.pucminas.br/conjuntura/article/view/28769. Acesso em: 03/11/2025.
KHALIDI, Rashid. Palestina: um século de guerra e resistência (1917-2017). São Paulo: Todavia, 2024.
PAPPE, Ilan. Brevíssima história do conflito Israel-Palestina. São Paulo: Editora Elefante, 2025.
SAID, Edward W. A questão da Palestina. São Paulo: Editora Unesp, 2012.
SANTOS, I. A; NASSER, R. M.; HUBERMAN, B. Living in death: the new dystopian reality of Israeli settler colonialism in Gaza. Contexto Internacional, v. 46, n. 3, p.1-25, 2024.Disponível em: https://www.scielo.br/j/cint/a/DGnwyMZT36HRPS45LqZBzhw/?format=html&lan…. Acesso em: 03/11/2025.

Programa

PROGRAMA: 
01/03/2016 – Abertura: Panorama do Teatro Irlandês (Munira Mutran). 
O olhar do humor em Trad, de Mark Doherty (ministrante: Camila Luly). 
08/03/2016 – A transposição do romance The Butcher Boy, de Patrick McCabe, para o palco (ministrante: Cecília Martins). 
15/03/2016 – O humor e o sobrenatural na arte de contar histórias nas peças de Conor Mc Pherson (ministrante: Rita Köster). 
22/03/2016 – NÃO HAVERÁ AULA – SEMANA DA PÁSCOA 
29/03/2016 – Da biografia para o palco: Andersen’s English, de Sebastian Barry (ministrante: Célia Helene). 
05/04/2016 – Ideias sobre teatro nas peças de Thomas Kilroy (ministrante: Adriana Torquete). 
12/04/2016 – Reescrevendo mitos e lendas na Wexford moderna de Billy Roche (ministrante: Sandra Stevens). 
19/04/2016 – O entrelaçamento de Literatura e História em Catalpa, de Danal O’Kelly (ministrante: Mariana Bolfarini). 
 
BIBLIOGRAFIA: 
BARRY, Sebastian. Andersen’s English. Dublin: Arts Council, 2010. 
DOHERTY, Mark. Trad. Galway: Oberon, 2010. 
GRENE, Nicholas. The Politics of Irish Drama. Cambridge: University Press, 1999. 
GIBBONS, Luke. Transformations in Irish Culture. Cork: University Press, 1996. 
KILROY, Thomas. Tea and Sex and Shakespeare. Loughcrew: Gallery Books, 1998. 
LONERGAN, Patrick and Riana O’Dwyer. Ed. Echoes Down the Corridor. Irish Theatre – Past, Present and Future. Dublin: Carysfort Press, 2007. 
MC CABE, Patrick. The Butcher Boy. London: Picador, 1992. 
______________ . Nó na Garganta (The Butcher Boy). São Paulo: Geração Editorial, 1997. 
MC PHERSON, Conor. St. Nicholas. In: Four Plays. London: Nick Hern Books, 1999. 
MURRAY, Christopher. Twentieth-Century Irish Drama. Syracuse University Press, 2000. 
O’KELLY, Donal. Catalpa. Dublin: New Ireland Books, 1997. 
RICHARDS, Shaun. The Cambridge Companion to Twentieth-Century Irish Drama. Cambridge:University Press, 2004. 
ROCHE, Billy. Amphibians and Cavalcaders. London: Nick Hern Books, 2001.
 

 

Programa

Ementa:

A disciplina desenvolve um programa de iniciação ao estudo das Literaturas Africanas de Língua Portuguesa, versando sobre a literatura de Angola, de Cabo Verde e de Moçambique. Para viabilizar a abrangência de três países, foi necessária uma seleção estrita, cujo critério de escolha foi o da literatura moderna e de obras e escritores mais divulgados ou renomados, através dos quais essas séries literárias vêm se definindo e consolidando.


Objetivos:

Oferecer subsídios práticos e teóricos, por meio indispensáveis à compreensão dessas literaturas, que propiciem o conhecimento de suas singularidades culturais. No Brasil, onde o hibridismo cultural e a presença da África são relevantes, esta disciplina concorre com subsídios fundamentais para a compreensão do próprio perfil do povo brasileiro.


Conteúdo Programático:

1. Introdução
1.1 O uso comum do Português como primeira ou segunda língua
A mesma língua e a diversidade cultural, na comunidade dos países de língua portuguesa. O respeito à diferença. A função cultural da língua.
O encontro das culturas: européia e africanas. Língua e identidade cultural.
A literatura como manifestação de plenitude do uso da língua, de momentos privilegiados do desempenho lingüístico. Literatura escrita e oralidade.

1.2 Literaturas Africanas de Língua Portuguesa: Angola, Cabo Verde e Moçambique. Do mapa à línguas e culturas.
Africanidade, angolanidade, cabo-verdianidade.


2. Literatura Angolana

2.1 A poesia e a prosa de consciência nacional, na fase de emancipação política:
Agostinho Neto e Costa Andrade.
José Luandino Vieira, Jofre Rocha e Pepetela

2.2 Poesia e prosa na pós-independência: novos rumos
Arlindo Barbeitos, David Mestre, Ruy Duarte de Carvalho
Manuel Rui, Boaventura Cardoso e José Eduardo Agualusa

3. Literatura Cabo-Verdiana

3.1 Prosa e poesia no impulso da revista Claridade: Jorge Barbosa, Onésimo Silveira. Baltazar Lopes, Manuel Lopes.

3.2 Prosa e poesia, novas tendências: Ovídio Martins e Osvaldo Osório. Orlanda Amarílis e Germano Almeida.

4. Literatura Moçambicana
Expoentes da poesia e da prosa na pré e na pós libertação.

4.1 Noêmia de Souza, Rui Knopfli e José Craveirinha
4.2 Luiz Bernardo Honwana, Mia Couto e Paulina Chiziane

Avaliação:

Prova escrita


I. Bibliografia:

Dos autores estudados:

APA, A.; BARBEITOS, A. e DÁSKALOS, M. A. (org) Poesia africana de língua portuguesa. Antologia. Rio de Janiero: Lacerda Editores, 2003.

SANTILLI, Maria Aparecida. Estórias Africanas. História & Antologia. São Paulo: Ed. Ática 1985


Textos teóricos:

ERVEDOSA, C. Roteiro da Literatura Angolana. Lisboa, Ed. 70, 1979.

HAMILTON, R. Literatura africana, literatura necessária. Lisboa, Ed. 70, 1981.

CHAVES, R. A formação do romance angolano. São Paulo: Ed. FFLCH/USP, 1999. Co.. Via Atlântica

_______________. Angola e Moçambique: experiência colonial e territórios literários . São Paulo: Ateliê Editorial, 2005

FERREIRA, M. Literaturas Africanas de Expressão Portuguesa. São Paulo. Ed. Ática, 1987

HARLOW, B. Literatura de resistencia. Santiago de Compostela. Edicións Laiovento, 1993

LEITE, M. Literaturas africanas e formulações pós-coloniais. Lisboa: Ed. Colibri, 2003

MARGARIDO, A. Estudos sobre literaturas das nações africanas de Língua Portuguesa. Lisboa: A Regra do Jogo, 1980.
SANTILLI, M.A.C.B. Paralelas e tangentes – entre literaturas de língua portuguesa. São Paulo Centro de Estudo Portugueses/USP, 2003. Col. Via Atlântica

Programa

Tópico 1: o contexto histórico e sociocultural da Idade Média estabelecendo claramente dois períodos separados
pelo nascimento da literatura em línguas romances por volta dos séculos XII, XIII.
Tópico 2: a transmissão dos autores gregos e latinos na Idade Média e a diferença entre Ocidente e Oriente
(Bizâncio e países islâmicos).
Tópico 3: a literatura latina medieval;
Tópico 4: a épica medieval em línguas romances;
Tópico 4: a lírica medieval em línguas romances;
Tópico 5: a prosa medieval em línguas romances;
Tópico 6: cantigas de amor galego-portuguesas;
Tópico 7: cantigas de amigo galego-portuguesas;
Tópico 8: cantigas de escárnio galego-portuguesas;
Tópico 9: cantigas de Santa María galego-portuguesas;
Tópico 10: a prosa galego-portuguesa;
Tópico 11: a figura de Afonso X, O Sabio;
Tópico 12: a literatura medieval europeia em línguas romances dos séculos XIV e XV.
Tópico 13: a historiografia galego-portuguesa e a haxiografia;
Tópico 14: a literatura italiana do Trecento e as traduções para o galego;
Tópico 15: o final da Idade Média em Galícia, textos renacentistas de mosteiros.


Serão contemplados os fragmentos pertinentes, disponibilizados sempre pelo professor, dos seguintes manuais:

- Manuais gerais de literatura medieval latina:
Aguadé Nieto, Santiago. 1994. Universidad, cultura y sociedad en la Edad Media. Alcalá de Henares: Publicaciones
de la Universidad de Alcalá de Henares.
Bodelón, Serafín. 1989. Literatura latina de la Edad Media en España. Madrid: Ediciones Akal.
Oroz Reta, Jose; Marcos Casquero, Manuel A. 1995. Lírica latina medieval I: poesía profana. Madrid: Biblioteca de
autores cristianos.
Curtius, Ernst Robert. 1996. Literatura européia e Idade Média Latina, São Paulo: EDUSP
Reynolds, L.D.; Wilson, N. G. 2013. Scribes & Scholars: a Guide to the Transmission of Greek and Latin Literature,
4 th edition. OUP Oxford. Disponível em:
https://www.hrstud.unizg.hr/_download/repository/Reynolds_LD_Wilson_NG_…
e_Transmission_of_Greek_and_Latin_Literature_3rd_ed%5B1%5D.pdf
Vergara Ciordia, Javier. 2006. Historia del currículo. Madrid: Universidad Nacional de Educación a distancia.


- Manuais gerais de história, arte, música e literatura:

Alén Garabato, Mª Pilar. 1997. Historia da música galega. Cantos, cantigas e cánticos. A Nosa Terra.
Cegarra, Basilio. 1992. Guia da arte de Galicia. Galaxia.
López Carreira, Anselmo. 2005. Historia xeral de Galicia. A Nosa Terra.
Pena, Xosé Ramón. 2013. Historia da Literatura Galega I: Das orixes a 1853. Xerais.
- Manuais de lírica e prosa medieval galego-portuguesa
Godinho, Hélder. 1986. Prosa medieval portuguesa. Editorial Comunicação.
Tavani, Giuseppe. 1990. A Poesia Lírica Galego-Portuguesa. Galaxia.
Videira Lopes, Mª da Graça. 2017. Cantigas medievais galego-portuguesas: corpus integral profano online.
Biblioteca Nacional. Projeto Littera.  https://cantigas.fcsh.unl.pt/

Programa

1. Introdução: O papel da mulher na narrativa catalã atual.
2. Mulheres escritoras: vida e obra.
a. Irene Solà
b. Marta Orriols
c. Eva Baltasar
d. Marta Rojals
e. Tina Vallès
f. Jenn Dìaz
g. Anna Ballbona
h. Maria Guasch
i. Llucia Ramis
j. Gemma Ruiz
k. Laura Gost
l. Núria Bendicho
m. Laia Viñas
n. Irene Pujadas
3. Leitura, interpretação e análise de uma seleção de trechos narrativos das escritoras apresentadas.
4. Apresentação de recursos literários nos sites.
4. Traduções.
5. Documentários, entrevistas e reportagens.
B. BIBLIOGRAFIA
BALLBONA, ANNA
Conill de gàbia (La Breu Edicions, 2012)
Joyce i les gallines (Editorial Anagrama, 2016)
No soc aquí (Editorial Anagrama, 2020)
BALTASAR, EVA
Permagel (Club Editor, 2018)
Boulder (Club Editor, 2020)
Mamut (Club Editor, 2022)
BENDICHO, NÚRIA
Terres mortes (Editorial Anagrama, 2021)
DÍAZ, JENN
Mare i filla (Editorial Amsterdam, 2015)
Vida familiar (Grup 62, 2016)
GOST, LAURA
La cosina gran (Lleonard Muntaner, 2019)

El món es torna senzill (Editorial Empúries, 2022)
GUASCH, MARIA
La neu fosa (El Toll, 2013)
Olor de clor sota la roba. (RBA-La Magrana, 2014)
Els fills de llacuna Park (L'Altra, 2017)
ORRIOLS, MARTA
Anatomia de les distàncies curtes (Edicions del Periscopi, 2016)
Aprendre a parlar amb les plantes (Edicions del Periscopi, 2018)
Dolça introducció al caos (Edicions del Periscopi, 2020)
La possibilitat de dir-ne casa (Proa, 2023)
PUJADAS, IRENE
Els desperfectes (L’altra editorial, 2021)
RAMIS, LLUCIA
Coses que et passen a Barcelona quan tens 30 anys (Columna, 2008)
Egosurfing (Destino, 2010)
Tot allò que una tarda morí amb les bicicletes (Columna, 2013)
Les possessions (Anagrama, 2018)
ROJALS, MARTA
Primavera, estiu, etcètera (La Magrana, 2011)
L'altra (La Magrana, 2014)
No ens calia estudiar tant (Sembra, 2015)
El cel no és per a tothom (Anagrama, 2018)
No siguis pobre! (Ara Llibres, 2023)
RUIZ, GEMMA
Argelagues (Proa, 2016)
Ca la Wenling (Grup 62, 2020)
Les nostres mares (Grup 62, 2022)
SOLÀ, IRENE
Bèstia (Galerada, 2012)
Els dics (L'Altra Editorial, 2018)
Canto jo i la muntanya balla (Anagrama, 2019)
Et vaig donar ulls i vas mirar les tenebres (Anagrama, 2023)
VALLÈS, TINA
Maic (Baula, 2011)
Un altre got d'absenta (La Breu, 2012)
El parèntesi més llarg (Proa, 2013)
La memòria de l'arbre (Anagrama, 2017)
El senyor Palomar (Anagrama, 2021)
Mira. Il·lustracions de Mercè Galí. (Ànimallibres, 2021)
VIÑAS, LAIA
Les closques (L’Altra Editorial, 2020)
Associació d’Escriptors en Llengua Catalana. https://www.escriptors.cat/index.php/autors
LletrA. La literatura catalana a internet. https://lletra.uoc.edu/

Programa

Tópico 1: História e arte da Galiza desde a Pré-história até a Idade Média
Tópico 2: o contexto literário medieval das línguas românicas: a literatura occitana, siciliana e florentina.
Tópico 3: a situação do galego-português na Idade Média. A figura dos trovadores. Lírica profana: cantigas de amor, de amigo, de escarnio e maldizer, lais de Bretanha. A lírica religiosa: as cantigas de Santa Maria.
Tópico 4: a prosa medieval galego-portuguesa. A matéria de Bretanha com leituras dos fragmentos do Livro de Merlin, a Crónica Troiana e o Livro de Linhagens.
Tópico 5: a literatura galega dos Séculos Escuros (XVI, XVII, XVIII). Fragmentos dos poucos textos que conservamos em galego deste período em que o castelão (ou espanhol) suplantou ao galego.
Tópico 6: A situação da língua galega na Ilustração e a figura de Frei Martín Sarmiento.
Tópico 7: Introdução à 1ª metade do século XIX, que será retomada depois pelo curso Literatura galega em contexto II (literatura galega oitocentista).
Tópico 8: A literatura atual histórica sobre o período medieval: Santiago Lopo e Darío Xohán Cabana.

Serão contemplados os fragmentos pertinentes, disponibilizados sempre pelo professor, dos seguintes manuais:
Manuais gerais de história, arte, música e literatura
Alén Garabato, Mª Pilar. 1997. Historia da música galega. Cantos, cantigas e cánticos. A Nosa Terra.
Cegarra, Basilio. 1992. Guia da arte de Galicia. Galaxia.
López Carreira, Anselmo. 2005. Historia xeral de Galicia. A Nosa Terra.
Pena, Xosé Ramón. 2013. Historia da Literatura Galega I: Das orixes a 1853. Xerais.

Manuais de lírica e prosa medieval galego-portuguesa
Godinho, Hélder. 1986. Prosa medieval portuguesa. Editorial Comunicação.
Tavani, Giuseppe. 1990. A Poesia Lírica Galego-Portuguesa. Galaxia.
Videira Lopes, Mª da Graça. 2017. Cantigas medievais galego-portuguesas: corpus integral profano online. Biblioteca Nacional. Projeto Littera. https://cantigas.fcsh.unl.pt/

Manuais dos Séculos Escuros e Prerrexurdimento
Baldomir Cabanas, Xohán Xavier. 2012. Historia da literatura dos Séculos Escuros e do Prerrexurdimento. Editorial Académica Española.
Gómez Sánchez, Anxo; Lourenzo González, M; Obelleiro, Luis, Tato Fontaíña, Laura. 1996. A prosa do primeiro renacemento. Antoloxía. Asociación Socio-Pedagóxica Galega. A Nosa Terra.

Programa

Aula 1: Leitura crítica e o problema da desordem informacional. Noção de gênero, hipergênero e o papel da tecnologia no desenvolvimento dos gêneros textuais. Formulação de um plano de aula a ser revisto no final do curso.
Aula 2: O que é argumentação? Reflexão sobre enquadramentos teóricos e a
argumentação como elemento constitutivo do discurso.
Aula 3: A internet e a cena da enunciação. As fake news e o seu elemento cênico.
Aula 4: A noção de ethos, pathos e logos. O papel da emoção e da razão segundo a análise
do discurso.
Aula 5: O papel da doxa e dos esteriótipos para a estabilização da comunicação.
Aula 6: A imagem como recurso persuasivo. Os textos multimodais.
Aula 7: Os esquemas argumentativos (análise de discursos enganosos) e as formas de
sistematização desses achados para uso em sala de aula.
Aula 8: A questão da modalidade veridictória como uma das marcas desses textos. Outras
marcas linguísticas que aparecem recorrentemente nesses textos. Reflexão sobre o conteúdo do curso e os planos de aula elaborados no início do curso.

Bibliografia:
Amossy, Ruth. “Argumentação e Análise Do Discurso: Perspectivas Teóricas E Recortes
Disciplinares”. Revista Eletrônica De Estudos Integrados Em Discurso E Argumentação, Vol. 1,
nº 1, Nov. 2011, p. 129-44, http://periodicos.uesc.br/index.php/eidea/article/view/389.
Amossy, Ruth. A argumentação no discurso. São Paulo: Ed. Contexto, 2018. Impresso
Antunes, Irandé. Aula de português: encontro & interação. São Paulo: Parábola, 2006.
Antunes, Irandé. Língua, texto e ensino: outra escola possível. São Paulo: Parábola, 2009.
Azevedo, T. de Transposição Didática De Gêneros Discursivos: Algumas Reflexões. Revista
Desenredo, Vol. 6, nº 2, May 2011, http://seer.upf.br/index.php/rd/article/view/1716.
Janeiro, 2021
Bakhtin, Mikhail. Estética da criação verbal. São Paulo: Martins Fontes, 2003.
Bakhtin, Mikhail, and Valentin Nikolaevich Volochinov. Marxismo e filosofia da linguagem.
Vol. 7. São Paulo: Hucitec, 2006.
de Barros, Diana Luz Pessoa. Teoria Semiótica do Texto. São Paulo: Ed. Ática, 2005. Impresso
de Barros, Diana Luz Pessoa. "Algumas reflexões sobre o papel dos estudos linguísticos e
discursivos no ensino-aprendizagem na escola." Estudos Semióticos 15.2 (2019): 1-14.
de Barros, Diana Luz Pessoa. "AS FAKE NEWS E AS “ANOMALIAS”." VERBUM. CADERNOS DE
PÓS-GRADUAÇÃO. ISSN 2316-3267 9.2 (2020)
Brandão, Helena Hathsue Nagamine. “O leitor: co-enunciador do texto”. Polifonia. Cuiabá.
Revista de Letras, n. 1, (1994): 85-90.
Cabral, Ana Lúcia Tinoco. "Leitura de Textos Multimodais: simultaneidade e integração na
construção dos sentidos." Revista Intersecções 6.10 (2013): 89-106.
http://www.portal.anchieta.br/revistas-elivros/interseccoes/pdf/interse…
Charaudeau, Patrick. Discurso das Mídias. Tradução de Ana M. S. Corrêa. São Paulo:
Contexto, 2006.
Charaudeau, Patrick. “A argumentação em uma problemática da influência”. ReVEL, edição
especial vol. 14, n. 12, 2016. Tradução de Maria Aparecida Lino Pauliukonis.
[www.revel.inf.br].
Fiorin, J. L. “O pathos do enunciatário”. ALFA: Revista De Linguística, vol. 48, nº 2, julho de
2004, https://periodicos.fclar.unesp.br/alfa/article/view/4297.
Gonçalves-Segundo, P. R. “Fake news, Information Disorder and Moral Panic: Exploring
Discursive Strategies”. Cadernos De Linguística, Vol. 1, no. 4, Mar. 2021, pp. 01-26,
doi:10.25189/2675-4916.2020.v1.n4.id261.
Grize, J.-B. O Ponto De Vista Da Lógica Natural. Revista Eletrônica De Estudos Integrados Em
Discurso E Argumentação, Vol. 20, nº 3, Dec. 2020, doi:10.47369/eidea-20-3-3012
Liberali, Fernanda Coelho. "Argumentação em contexto escolar." Campinas:Pontes
Editores (2013).
Maingueneau, Dominique. Analyser les textes de communication. Paris: Nathan, 1998
[Análise de textos de comunicação. Tradução de Cecília P. Souza-e-Silva e Décio
Rocha. 2.ed. São Paulo: Cortez, 2002].
Marcuschi, Luiz Antonio. Produção Textual, Análise de Gêneros e Compreensão. São Paulo:
Parábola Editorial, 2008. Impresso
Plantin, Christian. As razões das emoções. Trad. Emília Mendes. In: Mendes, E.;
Machado, I. L. (Org.). As emoções no discurso. V. II. Campinas: Mercado de Letras, 2010. p.
57-80. Impresso
Plantin, C. Análise E Crítica Do Discurso Argumentativo. Revista Eletrônica De Estudos
Integrados Em Discurso E Argumentação 1.1 (2011), 17-37,
http://periodicos.uesc.br/index.php/eidea/article/view/365.
Rodrigues, Sonia Maria Valente. “A escrita argumentativa na escolaridade obrigatória:
descrição e fundamentação de um percurso didático”, Argumentação e discurso: fronteiras e
desafios, 2020, FLUP, https://hdl.handle.net/10216/128425. 7 de jan. 2021
Sintra, Marta Catarina Dias. (2019). Fake news e a Desinformação: perspetivar
comportamentos e estratégias informacionais. (Dissertação de Mestrado). FCSH -
Universidade Nova de Lisboa, Lisboa. Disponível em: http://hdl.handle.net/10362/79564
Wardle, Claire; Derakhshan, Hossein. Information Disorder: Toward an interdisciplinary
framework for research and policy making. Council of Europe, October, 2017. Disponível em:
https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary-fra….

Programa

Objetivos:
O curso visa a divulgar a obra de Honoré de Balzac, com principal foco em algumas de suas narrativas curtas, inseridas em A Comédia humana. Promoveremos, portanto, a leitura de A obra-prima ignorada, O Elixir da longa vida, Sarrasine e Gambarra. Apesar de serem curtos em número de páginas, as quatro obras selecionadas não oferecem, por isso, menos material para reflexão. Partiremos de alguns textos teóricos, tais quais as teorias do filósofo Didi-Huberman, a fim de fomentar discussões sobre arte, criação e literatura na obra oitocentista balzaquiana e suas relações com a contemporaneidade.

Justificativa:
Quando falamos o nome de Honoré de Balzac (1799-1850), uma das primeiras ideias que temos é o fato de ficar popularmente conhecido como “o pai do realismo francês”. Sua obra, muito lida no Brasil, foi reunida pelo autor sob o título de A Comédia humana. Na década de 1950, a Editora Globo lançou a primeira edição completa da obra no Brasil, seguindo a ordem da edição de base francesa. Composta por oitenta e oito romances, contos e novelas e um prefácio, ocupou dezessete volumes, com organização, introduções e notas de Paulo Rónai. O sucesso da edição foi tamanho que o nome de Balzac ficou em evidência e, pouco tempo depois, surgiram peças de teatro e até uma marchinha de carnaval sobre o escritor e a obra.
Balzac é muito conhecido por seus romances, cujo objetivo é representar a sociedade francesa por meio da história de costumes, segundo palavras do próprio escritor. No entanto, sua obra não se resume apenas aos romances. Há também uma grande quantidade de contos e novelas que tratam de assuntos importantes para o escritor e que são ilustres obras-primas. Propomos, nesse curso, a leitura comentada de quatro obras curtas, A obra-prima ignorada, Sarrasine, Gambara e O elixir da longa vida, que nos permitem ingressar e/ou aprofundar nossos conhecimentos sobre o universo balzaquiano. Os três primeiros tratam da figura do artista na França oitocentista e o último se enquadra no viés do conto fantástico. A importância desse curso é que, por meio desses textos, abrimos, não somente uma discussão sobre A Comédia humana, como sobre a literatura francesa do século XIX e sua relação com outras artes. Além disso, podemos ter uma visão panorâmica dos caminhos e temas percorridos por Balzac nos romances, tanto os considerados mais realistas, como os relacionados ao fantástico.

Tópicos do Programa:
Apresentação de Honoré de Balzac;
Contextualização de A Comédia humana;
Balzac contista;
Análise das obras: A obra-prima ignorada, Sarrasine, Gambara e O elixir da longa vida

Metodologia: aulas expositivas, leituras guiadas e discussão com os alunos. Cada aula terá a duração de duas horas e utilizaremos a plataforma Google Meet para os quatro encontros. Os textos da bibliografia fundamental e complementar serão enviados aos participantes por e-mail.

Cronograma:

Aula 1

Tema:
A obra-prima ignorada:
Apresentação das duas partes da obra, Gilette e Catherine Lescault;
Apresentação do trecho do filme La belle noiseuse (1991);
A criação artística: a figura do poeta e do pintor;
Discussão sobre anacronismo como estratégia narrativa;
Discussão do texto A pintura incarnada, de Didi-Huberman;

Textos:
BALZAC, H. “A obra-prima ignorada”. In._____. A Comédia humana XV. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução de Vidal de Oliveira. 1. ed. Porto Alegre: Globo, 1954, p. 387-412.


Aula 2

Tema:
Sarrasine:
Resumo do enredo;
Discussão sobre o elemento
A figura do escultor;
A voz e a música;
Exploração da atmosfera do fantástico;
Breve comparação com a literatura contemporânea francesa, o caso da personagem Marcia, em Vernon Subutex, de Virgnie Despentes.

Texto:
BALZAC, H. “Sarrasine”. In._____. A Comédia humana IX. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução de Gomes da Silveira. 3.ed. São Paulo: Globo, 2015, p. 742-786.

Aula 3

Tema:
Gambara:
Resumo do enredo;
Personagens e tempo narrativo;
Elementos da música;
Balzac e a música;
A figura do músico;
A loucura do artista.

Texto:
BALZAC, H. “Gambara”. In._____. A Comédia humana XV. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução de Vidal de Oliveira. 1. ed. Porto Alegre: Globo, 1954, p. 415-469.

Aula 4

Tema: O elixir da longa vida:
Apresentação do conto;
Discussão sobre o mito de Don Juan;
Breve estudo dos elementos do fantástico, com base nos conceitos apresentados por Tzvetan Todorov em Introdução à literatura fantástica.

Texto:
BALZAC, H. “O elixir da longa vida”. In._____. A Comédia humana XVI. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução de Vidal de Oliveira. 1. ed. Porto Alegre: Globo, 1955, p. 621-645.


Bibliografia fundamental

BALZAC, H. “Sarrasine”. In._____. A Comédia humana 9. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução de Gomes da Silveira. 3.ed. São Paulo: Globo, 2015, p. 742-786.
BALZAC, H. “A obra-prima ignorada”. In._____. A Comédia humana XV. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução de Vidal de Oliveira. 1. ed. Porto Alegre: Globo, 1954, p. 387-412.
BALZAC, H. “Gambara”. In._____. A Comédia humana XV. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução de Vidal de Oliveira. 1. ed. Porto Alegre: Globo, 1954, p. 415-469.
BALZAC, H. “O elixir da longa vida”. In._____. A Comédia humana XVI. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução de Vidal de Oliveira. 1. ed. Porto Alegre: Globo, 1955, p. 621-645.


Bibliografia complementar

BALZAC, H. “Prefácio à Comédia humana”. In._____. A comédia humana I. Organização, introdução e notas de Paulo Rónai. Tradução Vidal de Oliveira. 1. ed. Porto Alegre: Globo, 1955.
BARTHES, R. S/Z. Paris: Éditions du Seuil, 2002.
BRANDÃO, G. Arte, criação e crítica em a A obra-prima ignorada, de Honoré de Balzac. Cuiabá: Polifonia, v. 20, n. 28, 2013, p. 72-100.
DIDI-HUBERMAN, Georges. A pintura encarnada seguido de A obra-prima desconhecida de Honoré de Balzac. Tradução de Osvaldo Fontes filho e Leila de Aguar Costa. São Paulo: Escuta, 2012.
GARLET, D. J. Relações intersemióticas e transtextuais em A obra-prima ignorada, de Honoré de Balzac. Revista de Letras Dom Alberto, Santa Cruz do Sul, v. 1, n. 6, 2014, p. 127-138.
KAWANO, M. E.T.A Hoffmann, Honoré de Balzac e a figura do artista. Anais. São Paulo: ABRALIC, 2008.
LAGO, I. B. O espaço de criação do pintor na obra de Balzac: um passeio pelos ateliês de Porbus, Servin e Grassou. Revista Non Plus, São Paulo, nº 6, p. 98-110, 2014.
MENDES, F. H. M. Entre literatura e música: as novelas musicais de Balzac. 2018. 80 f. Dissertação (Mestrado em Letras) Instituto de Biociências, Letras e Ciências Exatas. Universidade Estadual Paulista (UNESP), São José do Rio Preto, 2018.
MORAIS, M. X. S. Le chef d’oeuvre inconnu de Honoré de Balzac e a representação artística: literatura e pintura. 2012. 101 f. Dissertação (Mestrado em Letras) Universidade Federal de Uberlândia, Uberlândia, 2012.
RÓNAI, P. “Balzac contista”. In._____. Balzac e a Comédia humana. 4. ed. São Paulo: Globo, 2012.
TARDIVO, A. E. Fantasticidade e alquimia: uma leitura do conto O elixir da longa vida (1830), de Honoré de Balzac. Revista Humanidades e Inovação, Palmas, v.7, nº 3, p. 202-213, 2020.
TODOROV, T. Introdução à Literatura Fantástica. São Paulo: Perspectiva, 2008.

Programa

Apresentação do curso. Common Law e Civil Law. Diferenças históricas e culturais e suas consequências para a tradução jurídica. Estruturas jurídicas. A linguagem de especialidade jurídica.
A linguagem jurídica para profissionais de direito e tradutores. A escrita jurídica em português/inglês. Discussão e exercícios de leitura e escrita. Termos enganosos e efeitos jurídicos. Busca terminológica e escolha da metodologia aplicada.
O uso de ferramentas de pesquisas e de tradução: memórias de tradução, recursos on-line, editores de texto. Fontes confiáveis. Como utilizar as ferramentas e quais utilizar. Exercícios de tradução.
Contratos internacionais – parte 1. Terminologia e exercícios.
Contratos internacionais – parte 2. Especificidades – exercícios.
Constituição de sociedades: Contratos Sociais e de Incorporação. Terminologia e exercícios.
Procurações e Declarações/Atestados/ Affidavits. Terminologia e exercícios.
Escrituras e Sentenças/decisões judiciais. Terminologia e exercícios.
Documentos jurídico-comerciais: Documentos bancários e relatórios comerciais. Terminologia e exercícios.
Revisão final e feedback.


REFERÊNCIAS BIBLIOGRÁFICAS:
ALCARAZ, Enrique and HUGHES, Brian Legal Translation Explained. Manchester: St. Jerome, 2002.
BEATA, Piecychna. Legal translation competence in the light of translational hermeneutics. University of Bialystok , 2013.
DINIZ, Maria Helena. Curso de direito civil brasileiro. Vol. 3. São Paulo: Saraiva, 2008.
FONSECA, Luciana Carvalho. Inglês Jurídico – Tradução e Terminologia. São Paulo. Lexema, 2014.
FRADE, Celina. Estratégias e Técnicas de Leitura e Redação de Contratos em Inglês - Col. Direito e Linguagem, Lumenjuris, 2013.
GODDARD, Chris with Amy Fellner and Rue-Ann Ormand. Basic principles of contract drafting course materials. Ulapland, 2015.
GUBBY, Helen (2004): English Legal Terminology. Legal Concepts in Language. The Hague: Boom Juridische uitgevers.

FONTES SUPLEMENTARES:
CASTRO, Marcílio Moreira de, 1981- Dicionário de direito, economia e contabilidade, 2015 (on-line edition).
MEISSNER, William Baynard. How to Explain Brazilian Civil Procedure in English - Coleção FGV Direito Rio, 2015.