Programa

1. Arte pré-histórica: monumentos megalíticos (dólmen, menir, cromeleque, alinhamento). Petróglifos de Auga da Laxe en Gondomar, a Lapa de Gargantáns (menir) en Moraña, cunco do tesouro de Caldas de Reis.

 

2. Arte antiga: época castrexa (os castros, chi-rhos, tesouros de ouro). Diadema do Castro de Elviña, torques de Burela, torso de guerreiro de Armeá en Allariz, trisquel calado de Castromao. Época romana (muralhas, catacumbas, pinturas murais, farois, salinas). Interior da Torre de Hércules

muralhas de Lugo, estela funerária galaicorromana de Mazarelas, edifício romano de Santa Eulalia de Bóveda e crismão de Quiroga.

 

3. Arte pré-românica: arquitetura visigoda e sueva (Santa Comba de Bande, San Xes de Francelos, Santa María a Real do Cebreiro, San Miguel de Celanova).

 

4. Arte românica: o caminho de Santiago, a Ribeira Sacra de Ourense (San Estevo de Ribas de Sil), catedrais de Santiago e Lugo.

 

5. Arte gótica: arquitetura religiosa (catedrais de Tui, Ourense), civil (casas dos séculos XIV e XV) e castelos medievais. Escultura sepulcral: Fernán Pérez de Andrade.

 

6. Arte renascentista: arquitetura aristocrática (o paço), religiosa (mosteiros beneditinos e cistercienses, San Martiño Pinario, Hospital Real) e civil (Casa de Arines e Pazo Figueiroa). Pintura renacentista (Santa Bia de Banga). Retablos renacentistas, Juan da Vila, Gregorio Español.

 

7. Arte barroca: o barroco de Compostela (Fernando Casas Novoa, Domingo Antonio de Andrade) e a pintura barroca (Antonio Puga).

 

8. Arte neoclássica: arquitetura neoclássica (Francisco Llobet, Domingo Lois Monteagudo, Carlos Lemaur, Julian Sanchez Bort, Miguel ferro Caaveiro, Melchor de Prado y Mariño. Pintura (Manuel Romay, Manuel de Prado, Antonio del Villar).

 

9. Arquitetura do século XIX: arquitetura dos novos materiais, historicismo (Michel Pacewicz, Jenaro de la Fuente Domínguez, Manuel Gómez Román, José de Astiz y Bárcena). Escultura e pintura do século XIX: romanticismo, realismo, impressionismo (Serafín Avendaño, Ovidio Murguía, Agustín Querol).

 

10. Arquitetura da 1ª metade do século XX: ecletismo, art déco, art nouveau, modernismo, funcionalismo, regionalismo, racionalismo (Francisco Castro Represas, Antonio Alés Reinlein, Xosé Caridad Mateo, Xosé Bar Boo, Desiderio Pernas). Pintura e escultura da 1ª metade do século XIX: vangardas históricas, cubismo, surrealismo, futurismo, expresionismo, asbtração.

 

11. Arquitetura da 2ª metade do século XX (Urbano Lugrís, Xaime Quessada, Pintor Laxeiro, Manuel Colmeiro). Escultura e pintura da 2ª metade do século XX: performance, happenings, expresionismo abstrato, art povera, body painting, pop art, arte conceptual (Francisco Leiro, Manolo Paz, Xosé Manuel castro, María Carretero).

 

12. Arte popular: muinhos, sequeiros, farois. Fotografia. Arte popular urbana: O grafitti (Elisa Capdevila, Murone, Muelle, Alberto 'Ash' Santos, Primo Bansky, Lucio Estrada, Nano4814, Sly).

 

BIBLIOGRAFIA


Álvaro López, Milagros. 2003. Historia da arte. Anaya.
Arias Vilas, Felipe. 1992. A romanización de Galicia. A Nosa Terra.
Carballo, Francisco; Sénen López, Felipe; López Carreira, Anselmo; Obelleiro, Luís; Alonso, Bieito. 1996. Historia de Galicia. Edicións A Nosa Terra.
Calo Lourido, Francisco. 1993. A cultura castrexa. A Nosa Terra.
Cegarra, Basilio. 1992. Guia da arte de Galicia. Galaxia.
López Carreira, Anselmo. 2005. Historia xeral de Galicia. A Nosa Terra.
López Carreira, Anselmo. 2005. O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra.
Vilanova, Fernando M. 2005. A pintura galega (1850 – 1950). Xerais.

Programa

Este curso de lingua galega continua com a análise dos principais elementos constitutivos do sistema linguístico galego: prosódia, morfologia, sintaxe, léxico e questões sociolinguísticas e culturais. Dado que o galego e o português são muito inteligíveis, o aluno não encontrará dificuldades na aprendizagem da língua e por isso o curso
será ministrado integramente em língua galega. Como o nível é intermédio será necessário um conhecimento prévio da língua. Também serão vistos textos galegos literários simples dos três géneros: lírica (poesia galega atual), narrativa (prosa atual juvenil) e teatro (obras curtas) e também obras cinematográficas. O curso faz referência às diferentes competências da língua:
- expressão oral: resolver situações e tarefas como intervenções simples de carácter social;
-compreensão escrita: compreensão, interpretação e identificação de informação e instruções simples relacionadas
com situações habituais e previsíveis encontradas em textos;
- compreensão oral: compreensão de expressões e vocabulário sobre temas de interesse pessoal.
- expressão escrita (expressar opiniões, sentimentos, desejos e preferencias; fazer sugestões, convites e dar
instruções mínimas, saudar, se apresentar, agradecer e pedir desculpas);
- dimensão intercultural e sociolinguística (serão abordados diferentes temas sobre a cultura galega como a
mitologia, as tradições, os símbolos, os principais autores, a relação Galícia-Brasil).
- dimensão metafórica: saber falar em modo simbólico e indireto mediante metáforas e metonímias.
O professor fornecerá ao aluno as ferramentas virtuais para que a aprendizagem possa se tornar autónoma e para que o aluno use os recursos on-line para o estudo e a revisão dos conteúdos. Ao longo do curso será entregado muito material procedente de revistas e jornais culturais galegos. Cada sessão estará dividida em 2 partes: 1 hora teórica (por exemplo as regras da colocação dos pronomes átonos...) e outra hora prática e cultural. As aulas são participativas e obrigam ao aluno a intervir ativamente. Os temas culturais estão relacionados com a cultura galega (geografia, história, música, literatura, política, mitologia).
As seguintes referências bibliográficas incluem os textos que o professor fará chegar aos alunos virtualmente. De cada obra serão selecionados os fragmentos mais pertinentes e nunca a obra inteira.


Recursos didáticos
Livro de texto didático
Chamorro, Margarita; da Silva, Ivonete; Núñez, Xaquín, 2008. Aula de Galego 3. Xunta de Galicia.
https://www.lingua.gal/celga-4/aula-de-galego/alumnado
Gramáticas e manuais de estilo
———— 2003. Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego. Real Academia Galega.
Freixeiro Mato, Xosé Ramón. 2013. Estilística da lingua galega. Xerais.
López Viñas, Xoán; Lourenço Módia, Cilha; Moreda Leirado, Marisa. 2011. Gramática práctica da lingua galega.

Baía Edicións.


Quadrinhos
Prado, Miguelanxo. 2012. Ardalén. Norma Editorial.
Prado, Migueanxo. 2020. O pacto do letargo. Retranca Edicións.
Ensaios sobre cultura
Barreiro Fernandez, Xosé Ramón. 2007. Os símbolos de Galicia. Consello Cultura Galega.
Mariño Paz, Ramón. 1998. Historia da lingua galega. Sotelo Blanco Edicións

Programa

Aula 1 (17/10) – Introdução: Irlandesidade e negritude: considerações iniciais 
Aula 2 (24/10) – A ilha das mil boas-vindas?
Leitura obrigatória: Roddy Doyle “Guess Who’s Coming for the Diner”
Aula 3 (31/10)– Reimaginando a nação (branca) 
Leitura obrigatória: Donal Ryan “Eveline” e James Joyce “Eveline”
Aula 4 (07/11) – Para além da heterossexualidade: a homonormatividade 
Leitura obrigatória: Emma Donoghue “The Welcome” 
Aula 5 (14/11) – Existência negra e gêneros ficcionais
Leitura obrigatória: Roisín O’Donnell “Infinite Landscapes”
Aula 6 (21/11) – Erguendo a voz?
Leitura obrigatória: Melatu Okorie “Under the Awning”
Aula 7 (28/11) – Encerramento: Novos paradigmas para o cânone
Leitura obrigatória: Kit De Waal “May the Best Men Win”


Referências bibliográficas

AHMED, Sara. “A phenomenology of whiteness”. In: Feminist Theory, v. 8, 2007, pp. 149-168. DOI:
10.1177/1464700107078139
BUTLER, Judith. Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity. New York: Routledge, 1999.
BUTLER, Judith. Bodies that Matter. On the Discursive Limits of “Sex”. New York, Rutledge, 1993. 
FANON, Frantz. Pele negra, máscaras brancas. Trad. Sebastião Nascimento. São Paulo: Ubu, 2020. 
HALL, Stuart (ed). Representation. Cultural Representations and Signifying Practices. London: SAGE Publications &
Open University, 1997.
HALL, Stuart. “Cultural Identity and Diaspora”. In: WILLIAMS, P. ; CRHISMAN, L. (eds). Colonial Discourse and
Post-Colonial Theory: A Reader. New York: Routledge, 2013, pp. 392-403.
HALL, Stuart. “The After-life of Frantz Fanon: Why Fanon? Why Now? Why Black Skin, White Masks?” In. Read,
Alan (Ed.). The Fact of Blackness. Frantz Fanon and Visual Representation. London: Institute of Contemporary Arts,
pp. 13-37.
HARTMAN, Saidiya. Scenes of Subjection. New York: Oxford University Press, 1997.
hooks, bell. Anseios. Raça, gênero e políticas culturais. Trad. Jamile Pinheiro. São Paulo: Elefante, 2019a.
hooks, bell. Erguer a voz. Pensar como feminista, pensar como negra. Trad. Cátia Bocaiuva Maringolo. São Paulo:
Elefante, 2019b.
hooks, bell. Olhares negros. Raça e representação. Trad. Stephanie Borges. São Paulo: Elefante, 2019c.
Jackson, Zakiyyah I. Becoming Human. Matter and Meaning in an Antiblack World. New York: New York University
Press, 2020. ePUB.
JOYCE, James. Dubliners. London: Penguin, 2000.
KIBERD, Declan. The Irish Writer and the World. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
KILOMBA, Grada. Memórias da Plantação. Episódios de racismo cotidiano. Trad. Jess Oliveira. Rio de Janeiro:
Cobogó, 2019.
KING, Jason. “Irish Multicultural Fiction: Metaphors of Miscegenation and Interracial Romance”. In: BYRNE, J. P. et
al. Affecting Irishness. Negotiating Cultural Identity Within and Beyond the Nation. Bern: Peter Lang, 2009, p. 159-
177.
KRISTEVA, Julia. Powers of Horror. An Essay on Abjection. Trans. Leon S. Roudiez. New York: Columbia
University Press, 1982.
MACHARIA, Keguro. “Frantz Fanon’s Homosexual Territories.” In: Frottage. Frictions of Intimacy across the Black
Diaspora. New York: New York University Press, 2019, epub, pp. 103-186.
Mbembe, Achille. On the Postcolony. Berkley: University of California Press, 2001. 
Meaney, Gerardine. Gender, Ireland, and Cultural Change. Race, Sex, and Nation. Routledge: New York, 2010. 
MUNANGA, Kabengele. Negritude: usos e sentidos. Belo Horizonte: Autêntica, 2020.
SCOTT, Darieck. Extravagant Abjection. Blackness, Power, and Sexuality in the African American Literary
Imagination. New York: New York University Press, 2010.
SEDGWICK, Eve Kosofsky. Between Men. English Literature and Male Homosocial Desire. New York: Columbia
University Press, 1985.
SILVA, Denise F. Toward a Global Idea of Race. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2007.
SPILLERS, Hortense. “Mama's Baby, Papa's Maybe: An American Grammar Book” Diacritics, Vol. 17, No. 2,
Culture and Countermemory: The "American" Connection. Summer, 1987, pp. 64-81. Available at: 
http://links.jstor.org/sici?sici=0300-7162%28198722%2917%3A2%3C64%3AMBP…
SPIVAK, Gayatri. Can the subaltern speak? reflections on the history of an idea. Ed. Rosalind C. Morris. New York:
Columbia University Press, 2010.
WARREN, Calvin. “Oniticide: Afro-pessimism, Gay Nigger #1, and Surplus Violence.” In: GLQ 23:3, 2017, pp. 391-
418. DOI 10.1215/10642684-3818465
WYNTER, Sylvia. “Unsettling the Coloniality of Being/Power/Truth/Freedom: Towards the Human, After Man, Its
Overrepresentation–An Argument”. In CR: The New Centennial Review. Volume 3, Number 3, Fall 2003. pp. 257-
337.

Programa

1. Apresentação, saudações e despedidas, alfabeto, números.
2. Dados pessoais, diálogos.
3. Vocabulário inicial, gêneros gramaticais.
4. Conjugação de verbos.
5. Pretérito, declinação, pronomes.

Bibliografia:

STEMPEK, Iwona. GRUDZIEŃ, Małgorzata. Polski, Krok po Kroku 1: Zeszyt ćwiczeń. Cracóvia: GLOSSA Polish Language School, 2012. 112 p.

STEMPEK, Iwona. STELMACH, Anna. DAWIDEK, Sylwia. SZYMKIEWICZ, Aneta. Polski, Krok po Kroku 1: Seria podręczników do nauki języka polskiego dla obcokrajowców. Cracóvia: GLOSSA Polish Language School, 2010. 180 p.

Programa

Comunicação: identificar critérios; reportar uma classificação; avisar; exprimir desejos e intenções/formular um pedido; trocar informações pelo telefone; caracterizar um lugar; dar conselhos/descrever uma situação hipotética; falar de suas ligações com uma cidade; descrever
lembranças; descrever sua chegada em uma cidade estrangeira; exprimir sentimentos; compreender uma reclamação; resolver um problema; antecipar e gerenciar um problema de saúde; se informar
sobre o seguro saúde; compreender formalidades; pedir ajuda; compreender um documento administrativo; nuançar seus gostos e seu interesse; descrever semelhanças e diferenças; falar de
passeios ; aconselhar; propor um passeio; escolher um passeio em grupo; convencer/hesitar; informar sobre um evento; falar de eventos familiares; compreender costumes; compreender diferenças culturais; descobrir novas atividades noturnas; descrever comportamentos.

Vocabulário: critérios de escolha de uma cidade; reportar uma classificação; avisar sobre um fenômeno de sociedade; dar informações sobre um alojamento; trocar informações práticas pelo telefone; caracterizar um local de vida; exprimir sentimentos (1) em relação a uma cidade; descrever sua chegada em uma cidade estrangeira; exprimir sentimentos (2) ligados ao cotidiano; resolver um problema com a Internet; descrever sintomas de uma doença; compreender o funcionamento do seguro saúde; completar procedimentos administrativos; pedir ajuda para gerenciar um problema; nuançar seus gostos e seu interesse; valorizar a vida na cidade; comentar dados estatísticos; exprimir o acordo e o desacordo; as atividades de grupo em contexto profissional; exprimir uma hesitação; os membros de uma família; descrever uma cerimônia de casamento; descrever comportamentos entre amigos.

Gramática: alguns verbos preposicionais para falar da expatriação; exprimir uma intenção, uma ambição; o condicional presente (1) para formular um pedido polido ou um desejo; o lugar do adjetivo; o condicional presente (2) para dar conselhos, descrever uma situação hipotética, para fazer propostas; os pronomes “où” (1) et “dont” para dar precisões sobre um lugar; o subjuntivo para exprimir sentimentos; as estruturas para redigir uma carta de reclamação; exprimir uma consequência; o imperativo e os pronomes pessoais para dar instruções; o discurso indireto para reportar falas ou pensamentos; a negação para nuançar seus gostos e seu interesse; expressões para aconselhar; expressões para colocar em evidência; a expressão de objetivo para convencer; alguns verbos preposicionais para informar sobre um evento; os pronomes “en” e “y” para substituir um lugar, uma coisa ou uma ideia; a negação (2) para exprimir uma restrição; a expressão da oposição e da concessão; os pronomes demonstrativos e indefinidos para descrever comportamentos.

Elementos de fonética: ligação e encadeamento consonântico; as marcas do francês familiar no oral; a expressão do descontentamento; o acento de insistência; as vogais nasais; hesitação e interrogação; variações rítmicas e melódicas.

Obs.: Serão estudados e praticados os elementos lexicais, fonéticos, fonológicos, morfossintáticos e semânticos necessários à expressão oral e escrita que será desenvolvida no curso.

Bibliographie :
CHAMBERLAIN, A. STEELE, R. Guide pratique de la communication. Paris, Didier, 1998.
LAROUSSE. Dicionário Larousse Francês-Português/ Português-Francês. Larousse Brasil, 2009.
GARCIA, F. En avant la grammaire ! Intermédiaire. Cahier d’activités de grammaire en situation. 2ª ed. Montréal, Marcel Didier, 2006.
GREGOIRE, M. ; THIÉVENAZ, O. et al. Grammaire progressive du français - niveau intermédiaire. Paris, CLE, 2013.
______. Grammaire progressive du français - Corrigés - niveau intermédiaire. Paris, CLE, 2002.
HIRSCHPRUNG, N.; TRICOT, T. Cosmopolite 3. Niveau B1. Paris: Hachette, 2017.
REY-DEBOVE, J. et al. Le petit Robert. Paris, Dictionnaires Le Robert, 1999.

Programa

Aula 01: Introdução ao pensamento de Emmanuel Levinas (contexto, história e fenomenologia)

Aula 02: A ética como relação face a face

Aula 03: A questão da justiça e o emergir da ontologia

Aula 04: Os desdobramentos da política: cidadania, direitos humanos e democracia

BIBLIOGRAFIA

LEVINAS, E. Entre nós: ensaios sobre a alteridade. Petrópolis: Vozes, 2004.
LEVINAS, E. De Deus que vem à ideia. Petrópolis: Vozes, 2008.

Programa

Seminar 1:
Psychoanalysis, Politics and Society: What Remains Radical in Psychoanalysis?
This seminar is concerned with the contribution that psychoanalysis has made to progressive political thought. It argues that despite, alongside or in tension with the more conservative, psychologically ‘reductive’ side of psychoanalytic politics, there is a very challenging radical strand. On the whole, once the Berlin Institute of Psychoanalysis was destroyed by Nazism, it found its strongholds outside the main psychoanalytic movement, for example in the works of philosophers and social theorists from Herbert Marcuse to Judith Butler; and this is one of the issues that needs to be addressed as part of the question of whether this radicalism is truly ‘psychoanalytic’. Starting with Freud, and taking seriously the contribution of social theorists influenced by Klein and Lacan, the seminar suggests that psychoanalysis offers a vocabulary for, and orientation towards, subjectivity that is not otherwise highly developed in political thought.
 
 
Seminar 2:
Psychoanalysis and Jewish ‘barbarism’.
In some recent work on decolonization, there has been an attempt to claim some Jewish writers of the twentieth century as participating in a rethinking of ‘barbarism’ that aligns Jewish thought with the decolonial movement. This is problematic, especially because post-Holocaust and Zionist discourses have positioned Jews normatively as part of European ‘civilization’ opposed to barbarism. Nevertheless, the reclaiming of a radical Jewish tradition allied with other movements of the oppressed may provide resources for barbaric thinking, using ‘barbaric’ here in the positive sense to mean that which confronts the hegemony of European colonial thought. The relative absence of psychoanalysis from this discussion is striking. Given the place of psychoanalysis both as a ‘colonial’ discipline and as a contributor to critical and postcolonial thought, can it be seen in the positive tradition of Jewish barbarism? This session offers an account of Jewish barbaric possibilities and suggests ways in which psychoanalysis might connect with them.
 
Seminar 3:
Psychosocial studies is methodologically and theoretically diverse, drawing on a wide range of intellectual resources. However, psychoanalysis has often taken a privileged position within this diversity, because of its welldeveloped conceptual vocabulary that can be put to use to theorise the psychosocial subject. Its practices have become a model for some aspects of psychosocial work, especially in relation to its focus on intense study of individuals, its explicit engagement with ethical relations, and its traversing of disciplinary boundaries across the arts, humanities and social sciences. On the other hand, this possible hegemony of psychoanalytic discourse produces tensions with some other ‘trans’ components of the psychosocial studies enterprise such as postcolonial and queer studies. This ‘dispute’ also governs debates about the type of psychoanalysis that might be most appropriate for psychosocial studies. The debate about the place of psychoanalysis in psychosocial studies is radically different from the longstanding question of the scientific status of psychoanalysis; here, the issue is not whether psychoanalysis is ‘objective’ and empirically established, but rather whether and how it can be deployed as an ethical practice in the context of an emergent area of socially progressive critical research. The claim will be made that the engagement between psychoanalysis and its psychosocial critics is fundamentally productive. Even though it generates real tensions, these tensions are necessary and significant, reflecting genuine struggles over how best to understand the socially constructed human subject.
 
Seminar 4:
(In)security ‘Security’ is a nodal point for the state and the citizen. This seminar will explore security and insecurity as psychosocial states: states of feeling which have a social resonance and are shaped by social factors and discourses that increase and decrease precarity. These states of security and insecurity are formed by affect, giving them cogency and making them dynamic and causal in their operations. The psychoanalytic literature on (in)security deriving from the ‘British’ tradition of Winnicott and the sociological work that has stemmed from that, offer insights into the conditions that give rise to security of ‘selfhood’ and their links with issues of risk and trust, as well as paranoia and fears actively generated by the state, media and other institutional actors. In recent years this has been consolidated into notions such as the ‘neurotic citizen’ to describe ways in which management of anxiety has become a key concern of social policy. Could it be that the focus on security is not just a reflection of an underlying insecure state, but a cause of it?
 
Bibliografia:
 
Seminar 1:
 
Frosh, S. (1999) The Politics of Psychoanalysis. London: Palgrave.
Marcuse, H. (1955) Eros and Civilization. Boston: Beacon Press.
Zaretsky, E. (2015) Political Freud. New York: Columbia University Press.
 
Seminar 2:
 
Arendt, H. (1944) The Jew as Pariah: A Hidden Tradition. In J. Kohn and
R. Feldman (eds) (2007) Hannah Arendt: The Jewish Writings. New York: Schocken.
Cheyette, B. (2013) Diasporas of the Mind: Jewish and Postcolonial Writing and the Nightmare of History. New Haven: Yale University Press. 
Damousi, J. and Plotkin, M. (eds.) (2012) Psychoanalysis and Politics:
Histories of Psychoanalysis under conditions of restricted political freedom. Oxford: Oxford University Press.
Slabodsky, S. (2014) Decolonial Judaism: Triumphal Failures of Barbaric Thinking. London: Palgrave.
Stonebridge, L. (2019) Placeless People: Writing, Rights and refugees. Oxford: Oxford University Press.
 
Seminar 3:
 
Frosh, S. and Baraitser, L. (2008) Psychoanalysis and Psychosocial
Studies. Psychoanalysis, Culture and Society, 13, 346–365. Greedharry, A. (2008) Postcolonial Theory and Psychoanalysis. London: Palgrave.
Wetherell, M. (2012) Affect and Emotion: A New Social Science Understanding. London: Sage.
 
Seminar 4:
 
Berlant, L. (2011) Cruel Optimism. Durham and London: Duke University Press.
Isin, E. (2004). The Neurotic Citizen. Citizenship Studies, 8, 217–235.
Walsh, J. (2014) Narcissism and Its Discontents. London: Palgrave.

 

Programa

Objetivo:
O curso tem por objetivo discutir as diferenças de sentido que um mesmo texto pode adquirir em meios de publicação distintos. Nesse sentido, ao olhar para três contos de Papéis Avulsos (1882) publicados em jornal durante a década de 1870, pretende-se compreender quais os protocolos de leitura de cada um desses escritos tanto nos periódicos quanto no livro, tendo ainda como objetivo de compreender quais os motivos que levaram o autor a incluir três contos publicados antes de Memórias Póstumas de Brás Cubas (1880) em uma coletânea posterior.

Programação:
A ambiência discursiva como conceito
Noções gerais sobre Machado de Assis:
Panorama de sua atividade como jornalista
O dilema de um Realismo antirrealista
Alguns traços de Papéis Avulsos e das obras que o circundam
A recepção dos contos machadianos
“A Chinela Turca” e a folha A Epocha
Análise intrínseca do conto
O jornal A Epocha e o pseudônimo Manassés
O conto quando publicado em livro
“Uma Visita de Alcebíades” e o Jornal das Famílias
Análise intrínseca do conto
O Jornal das Famílias e o pseudônimo Victor de Paula
O conto quando publicado em livro
“Na Arca” e o periódico O Cruzeiro
Análise intrínseca do conto
O Cruzeiro e o pseudônimo Eleazar
O conto quando publicado em livro

Bibliografia:
Textos de Machado de Assis:
ASSIS, Machado de. Papéis Avulsos. Rio de Janeiro: Lombaerts & Cia, 1882.
______. “A Chinela Turca”. A Epocha. Rio de Janeiro: n. 1, pp.3-6, 14 nov. 1875.
______. “Uma Visita de Alcibíades”. Jornal das Famílias. Rio de Janeiro: n. 10, pp.-305-308, out. 1876a.
______. “Na Arca”. O Cruzeiro. Rio de Janeiro: n. 133, p.1, 14 maio 1878a.
______. “Um capuchino de Jerusalém remeteu-me pelo (…)”. O Cruzeiro. Rio de Janeiro: n. 133, p.1, 14 maio 1878b.
______. Notas Semanais. Organização de John Gledson e Lúcia Granja. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2008.
______. História de Quinze Dias. Organização de Leonardo Affonso de Miranda Pereira. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2009.
______. História de Quinze Dias, História de Trinta Dias: Crônicas de Machado de Assis – Manassés. Organização de Silvia Maria Azevedo. São Paulo:
Editora Unesp, 2011.
______. “O Jornal e o Livro”. In: Obra Completa de Machado de Assis. Organização de Aluizio Leite, Ana Lima Cecílio, Heloisa Jahn e Rodrigo Lacerda. 3ª ed. São Paulo: Nova Aguilar, vol. III, 2015, pp. 991-994.
______. “A Reforma pelo Jornal”. In: Obra Completa de Machado de Assis. Organização de Aluizio Leite, Ana Lima Cecílio, Heloisa Jahn e Rodrigo Lacerda. 3ª ed. São Paulo: Nova Aguilar, vol. III, 2015, pp. 1017-1019.
______. “Literatura Realista: O Primo Basílio, Romance do Sr. Eça de Queiroz, Porto, 1878”. In: Obra Completa de Machado de Assis. Organização de Aluizio Leite, Ana Lima Cecílio, Heloisa Jahn e Rodrigo Lacerda. 3ª ed. São Paulo: Nova Aguilar, vol. III, 2015, pp. 1206- 1215.
______. “Notícia da Atual Literatura Brasileira: Instinto de Nacionalidade”. In: Obra Completa de Machado de Assis. Organização de Aluizio Leite, Ana Lima Cecílio, Heloisa Jahn e Rodrigo Lacerda. 3ª ed. São Paulo: Nova Aguilar, vol. III, 2015, pp. 1177-1184.

Textos publicados em jornais da época:
A EPOCHA. A Epocha. Rio de Janeiro: n. 01, 14 nov. 1875, p. 3.
AOS NOSSOS LEITORES. Jornal das Famílias. Rio de Janeiro: n. 01, jan. 1863, pp. 1-2.
A REDAÇÃO AOS LEITORES. Revista Popular. Rio de Janeiro: tomo XVI, out-dez 1862, p. 361.
EDITORIAL. O Cruzeiro. Rio de Janeiro: n. 1, 1º jan. 1878, p. 1.
PAPÉIS AVULSOS. Gazeta de Notícias. Rio de Janeiro: n. 299, 27 out. 1882, p. 1.
PAPÉIS AVULSOS por Machado de Assis. Jornal do Commercio. Rio de Janeiro: n. 305b, 04 nov. 1882, p. 2.
PAPÉIS AVULSOS. Gazeta da Tarde. Rio de Janeiro: n. 246, 26 out. 1882, p. 1.
SOB O TÍTULO de Papéis Avulsos (…). O Fluminense. Rio de Janeiro: n. 697, 03 nov. 1882, p. 2.
CATURRA. “Jornal das Famílias”. Correio Mercantil. Rio de Janeiro: n. 119, 1º maio 1865, p. 3.
CHAVES, Henrique. “Ainda o Primo Basílio”. Gazeta de Notícias. Rio de Janeiro, n. 108, 20 abr. 1878, p. 1.
DAST, Julio. “Gostam de Contos? A Casa Garnier (…)”. Revista Ilustrada. Rio de Janeiro: n. 321, 4 nov. de 1882, p. 2.
EGO. “O Primo Basílio”. O Cruzeiro. Rio de Janeiro: 16 abr. 1878, p. 3.
ROZA, Gama. “Os Papéis Avulsos por Machado de Assis”. Gazeta da Tarde. Rio de Janeiro: n. 251, 02 nov. 1882, p. 1.

Base teórica para a pesquisa:
AGUILAR, Luiza Helena Damiani. “O teatro em Machado de Assis: suas peças, suas críticas e sua prosa”. Em Tese. Belo Horizonte: v. 24, n. 2, maio-ago 2018, pp. 141-156.
AZEVEDO, Silvia Maria. Apresentação: Histórias de um Homem Sério. In: ASSIS, Machado de. História de Quinze Dias, História de Trinta Dias: Crônicas de Machado de Assis – Manassés. São Paulo: Editora Unesp, 2011.
BARBIERI, Ivo. Papéis à Mesa como Parentes. Disponível em: < http://www.idelberavelar.com/abralic/txt_1.pdf >. Acesso em: 11/10/2016.
BARTHES, Roland. “O Efeito de Real”. O Rumor da Língua. São Paulo: Editora Brasiliense, 1988.
BASTOS, Maria Helena Camara. “Leituras das Famílias Brasileiras no Século XIX: o Jornal das Famílias (1863-1878)”. Revista Portuguesa de Educação. Braga: vol. 15, n. 02, pp. 169-214, 2002.
BOSI, Alfredo. Machado de Assis: o Enigma do Olhar. 4ª ed. São Paulo: WMF Martins Fontes, 2007.
CAMPOS, Maria Cunha. “A Bibliografia Brasileira Sobre o Conto - uma Análise”. Letras de Hoje. Porto Alegre: v. 11, n. 4, 1976, pp. 23-24.
CANDIDO, Antonio. “Esquema de Machado de Assis”. In: Vários Escritos. 5ª ed. Rio de Janeiro: Ouro Sobre Azul, 2011
CHARTIER, Roger. Os Desafios da Escrita. São Paulo: Editora Unesp, 2002a.
CHARTIER, Roger (org.). Práticas da Leitura. São Paulo: Estação liberdade, 2009.
CORTÁZAR, Julio. “Alguns Aspectos do Conto” e “Do Conto Breve e seus Arredores”.. In: Valise de Cronópio. 2ª ed. São Paulo: Perspectiva, 2006, pp. 147-164 e 227-238.
CRESTANI, Jaison Luís. O Cruzeiro e a Reinvenção de Machado de Assis. Relatório (Pós-doutorado em Ciências da Comunicação, supervisionado pela Profa. Dra. Mayra Rodrigues Gomes) – Escola de Comunicações e Artes, Universidade de São Paulo, São Paulo, 2015a.
______. “O Cruzeiro e a Polêmica Incursão do Realismo no Brasil”. Revista Miscelânea. Assis, SP: v. 18, pp. 193-203, jul.-dez. 2015b.
______. “A Colaboração de Machado de Assis no Jornal das Famílias: Subordinações e Subversões”. Patrimônio e Memória. Assis, SP: v.2, n.1, pp. 146-175, 2006.
FORSTER, Edward. Aspects of the Novel. Nova Iorque: Harcourt, Brace and Company, 1927.
GALVÃO, Walnice Nogueira. “Cinco Teses Sobre o Conto”. In: PROENÇA FILHO, Domício (org.). O Livro do Seminário. São Paulo: L. R. Editores Ltda., 1983, pp. 165-172.
GLEDSON, John; GRANJA, Lúcia. Introdução. In: ASSIS, Machado de. Notas Semanais. Campinas, SP: Ed. UNICAMP, 2008.
______. “Papéis Avulsos: um Livro Brasileiro?”. In: ASSIS, Machado de. Papéis Avulsos. Edição digital. São Paulo: Penguin-Companhia das Letras, 2011, p. 12.
GRANJA, Lúcia. Machado de Assis, Escritor em Formação: a Roda dos Jornais. Campinas, SP: Mercado de Letras/ São Paulo: FAPESP, 2000.
______. Machado de Assis – Antes do Livro, o Jornal. Edição digital. São Paulo: Editora Unesp Digital, 2018.
GUIMARÃES, Hélio de Seixas. Os Leitores de Machado de Assis. São Paulo: Edusp; Nankin, 2004a.
______. Machado de Assis: o Escritor que nos Lê. São Paulo: Editora Unesp, 2017.
HALLEWELL, Laurence. O Livro no Brasil: Sua História. 3ª ed. São Paulo: Edusp, 2012.
LEITE, Ligia Chiappini Moraes. O Foco Narrativo. 10ª ed. São Paulo: Ática, 2005.
MACHADO, Ubiratan (Org.). Machado de Assis: Roteiro da Consagração (Crítica em Vida do Autor). Rio de Janeiro: EdUERJ, 2003.
MASSA, Jean-Michel. A Juventude de Machado de Assis (1839-1870): Ensaio de Biografia Intelectual. Prólogo de Antonio Candido e posfácio de Paulo Rónai. Trad. Marco Aurélio de Moura Matos. 2ª ed. revista. São Paulo: Editora Unesp, 2009.
MCKENZIE, Donald Francia. Bibliography and the Sociology of Texts. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.
NUNES, Benedito. O Tempo na Narrativa. São Paulo: Ática, 2000.
PEREIRA, Leonardo Affonso de Miranda. Introdução. In: ASSIS, Machado de. História de Quinze Dias. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2009.
PINHEIRO, Alexandra Santos. Para Além da Amenidade – o Jornal das Famílias (1863-1878) e sua Rede de Produção. Tese (Doutorado em Teoria e História Literária). Orientação de Profa. Dra. Márcia Azevedo de Abreu. Instituto de Estudos da Linguagem, Universidade Estadual de Campinas, Campinas: 2007.
POE, Edgar Allan. “A Filosofia da Composição”. In: Poemas e Ensaios. Trad: Oscar Mendes e Milton Amado. 3ª ed. São Paulo: Globo, 1999.
REGO, Enylton de Sá. O Calundu e a Panaceia. Rio de Janeiro: Forense Universitária, 1989.
SALLA, Thiago Mio & AGUILAR, Luiza Helena Damiani. “A Recepção de Papéis Avulsos e a Cristalização de Lugares-comuns da Crítica Machadiana: Proposta Analítica e Editorial”. Machado de Assis em Linha. São Paulo: v. 12, n. 27, ago. 2019, pp. 13-47.
SANTIAGO, Silviano. “Retórica da Verossimilhança”. Uma Literatura nos Trópicos: Ensaios sobre Dependência Cultural. 2ª ed. Rio de Janeiro: Rocco, 2000, pp. 27-46.
SCHWARZ, Roberto. Um Mestre na Periferia do Capitalismo. São Paulo: Livraria Duas Cidades, 1990.
______. “Um Avanço Literário”. Literatura e Sociedade, São Paulo: vol. 15, n. 13, pp. 234-247, jan-jun 2010.
SILVEIRA, Daniela Magalhães da. Fábrica de Contos: Ciência e Literatura em Machado de Assis. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2010.
______. Contos de Machado de Assis: Leituras e Leitores do Jornal das Famílias. Dissertação (Mestrado em História). Orientação de Prof. Dr. Sidney Chalhoub. Instituto de Filosofia e Ciências Humanas, Universidade Estadual de Campinas, Campinas: 2005.
TEIXEIRA, Ivan. O Altar & o Trono. Cotia, SP: Ateliê Editorial/ Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2010.
______. “Pássaro Sem Asas ou Morte de Todos os Deuses”. In: ASSIS, Machado de. Papéis Avulsos. São Paulo: Martins Fontes, 2005, pp. IX-LIII.
VERÍSSIMO, José. História da Literatura Brasileira: de Bento Teixeira (1601) a Machado de Assis (1908). São Paulo: Letras & Letras, 1998.
______. “Bibliografia”. In: Revista Brasileira, Rio de Janeiro, ano 4, t. 16, 1898.

Programa

AULA I
1. Introdução: Filosofias Africanas e seus referenciais
1.1. Filosofia Africana: conceito, origens. 
1.2. Legitimidade da filosofia africana, desconstrução da história única, origem: Hegel, Heidegger.
1.3 .Três tendências: Objetivação/Etnofilosofia, Subjetivação e intersubjetivação.

AULA II
2.  Intersubjetivação: sujeitos em ação
2.1. Concepções libertárias para a Filosofia Africana
2.2. Ensino de elementos da Filosofia Africana e Direitos Humanos no ensino médio: algumas considerações.


3- Direitos Humanos sob uma Afroperspectiva.
3.1. A construção “ocidental” de Direitos Humanos
3.2.  Pluralismo de perspectivas em Direitos Humanos
3.3. Direitos Humanos em perspectivas Africanas e Afrodiaspóricas: contribuições de Castiano, Mbaya e outrxs.

Referências Bibliográficas

ANI, Marimba. Yurugu: An African-Centerd Critique ofEuropean Cultural Thought and Behavior. Indianapolis: Iupui University Libraries, 1994.

BRASILEIRO, Jeremias.Coexistência cultural e religiosa: um diálogo entre as congadas e o catolicismo popular. RELICÁRIO - Revista do MAS Uberlândia, v. 5, p. 35-51, 2018.

CASTIANO, José Paulino. Referenciais da filosofia africana: em busca da intersubjetivação. Maputo: Ndijra, 2010.

FERREIRA CIRILO, J.C. Fundamentos do Direito de Assistência Humanitária Internacional. In: CONPEDI/UFPB. (Org.) Direito Internacional e Direitos Humanos III. 1ed.Florianópolis: CONPEDI, 2014, v. 1, p. 241-255.

LAFER, Celso. A internacionalização dos Direitos Humanos: o desafio do direito a ter direitos.In: Filosofia e direitos humanos.  Odílio Alves Aguiar, Celso de Moraes Pinheiro e Karen Franklin (orgs.). Fortaleza: Editora UFC, 2006

MBAYA, Ettienne-Richard. Genèse, évolution et universalité des droits de l'homme face à la diversitédes cultures –Versão On-line ISSN 1806-9592, in Estud. av. v.11 n.30 São Paulo maio/ago. 1997 https://doi.org/10.1590/S0103-40141997000200003, Dossiê Direitos Humanos.

MBEMBE, Achille. A Crítica da Razão Negra.  Lisboa: Antígona, 2014.

NGOENHA, Severino Elias. Filosofia Africana: das Independências às Liberdades. Maputo, Moçambique: Edições Paulista – África, 1993.

NGOENHA, Severino Elias. Ubuntu: novo modelo de justiça glocal? In: NGOENHA, Severino Elias; CASTIANO, José Paulino. Pensamento Engajado: ensaios sobre Filosofia Africana, Educação e Cultura Política. Maputo: Editora Educar – Universidade Pedagógica, 2011, p. 63-74.

NGOENHA, Severino Elias. Concepções Africanas do Ser Humano. In: NGOENHA, Severino Elias; CASTIANO, José Paulino. Pensamento Engajado: ensaios sobre filosofia africana, educação e cultura política. Maputo: Editora EDUCAR, Universidade Pedagógica, 2011, p. 183-196.

NOGUERA, Renato. Ubuntu como modo de existir: Elementos gerais para uma ética afroperspectivista. Revista da ABPN, v. 3, n. 6, p. 147-150, nov./2011 – fev./2012.

NUNES, Diego. O “Dark Side” dos direitos humanos. In: CORDEITO, Carlos José; GOMES, Josiane Araújo. Diálogos entre educação e direitos humanos. São Paulo: Pillares, 2017

OLIVEIRA, Lorena Silva. A Filosofia Africana como projeto de futuro. In: AZEREDO, Jeferson Luís de; DECOTHÉ JR., Joel; COSTA, William (org.). Filosofia(s) sobre múltiplos olhares: filosofia(s) para tempos presentes. Criciúma, SC: UNESC, 2019, p. 116-134.

RAMOSE, Mogobe B. African Philosophy throughUbuntu. Harare: Mond Books, 1999a.

RAMOSE, Mogobe B. A filosofia Ubuntu e Ubuntucomo uma filosofia. African Philosophy  throughUbuntu.. Harare: Mond Books, 1999b, p. 49-66. Tradução para uso didático por Arnaldo Vasconcelos.

RAMOSE, Mogobe B. Sobre a legitimidade e o Estudo da Filosofia Africana. Ensaios Filosóficos, volume IV-outubro/2011. Tradução: Dirce Eleonora Nigro Solis, Rafael Medina Lopes, Roberta Ribeiro Cassiano.

SANTOS, Vanilda Honória dos. O Homo Sacer e a exclusão do outro: algumas considerações. Profanações,1(2), 70–81, 2014. https://doi.org/10.24302/prof.v1i2.560

SANTOS, Vanilda Honória dos. Apontamentos de antropologia filosófica afrodiaspórica das Congadas no Brasil. Ítaca (Rio de Janeiro. ONLINE), v. 36, p. 7-42, 2020.

SANTOS, Vanilda Honória dos. Os Remanescentes do Quilombo de Ambrósio em Minas Gerais: o direito à memória e ao território das famílias Teodoro de Oliveira e Ventura (Séculos XVIII-XXI). Revista Alpha, v. 19, p. 14, 2018.

SANTOS, Vanilda Honória dos. Implicações da Filosofia Afrodiaspórica para as ciências jurídicas. São Paulo:  ESA OAB/SP, 2021. No prelo.

SANTOS, Vanilda Honória dos. As teorias da justiça e a questão racial. In: Filosofias Africanas por vozes mulheres, 2021. No prelo.

VAZ, Henrique Cláudio de Lima. Antropologia Filosófica I. 3ª ed. corrigida. São Paulo: Loyola, 1991.

Programa

Aula 1: A fome durante o período medieval
Aula 2: Outras lentes de análise do fenômeno: a Insegurança Alimentar
Aula 3: Como a Arqueologia pode nos ajudar a avaliar a situação alimentar de comunidades medievais?: estudos de caso da Gália do Norte na Alta Idade Média

BIBLIOGRAFIA:
ABERG, Alan. “Social and economic aspects of medieval rural settlement”. In: Ruralia II. Praga, 1998.
ARBOGAST, Rose-Marie; HORARD-HERBIN, Marie-Pierre; MÉNIEL, Patrice; VIGNE, Jean-Denis. Animaux, environnements et sociétés. Collection “Archéologiques”. Paris: Éditions Errance, 2006.
ARMELAGOS, George J.; GOODMAN, Alan H.; HUSS-ASHMORE, Rebecca. “Nutritional Inference from Paleopathology”. In: SCHIFFER, Michael B. Advances in Archaeological Method and Theory, vol. 5. Tucson, Arizona: Department of Anthropology, University of Arizona, Academic Press, 1982.
BASTOS, Mário Jorge da Motta. “Campesinato”. In: Podcast Estudos Medievais - 45. Dez. 2024. Disponível em: https://open.spotify.com/episode/42Aoy11PBi18r7LQ0e9SQQ?si=Yji_EyoASjOy…. Acesso em 18 dez. 2024.
BENITO I MONCLÚS, Pere (ed.). Crisis alimentarias en la Edad Media. Modelos, explicaciones y representaciones. Milenio Publicaciones S.L., 1ª ed., 2014.
BIANCHI, Giovanna; GUIRADO, Alfonso Vigil-Escalera; QUIRÓS, Juan Antonio (eds.). Horrea, Barns and Silos. Storage and Incomes in Early Medieval Europe. Universidad del País Vasco: Documentos de Arqueologia Medieval 5, 2011.
BINFORD, Lewis. In Pursuit of the Past: Decoding the Archaeological Record. New York: Thames and Hudson, 1983.
BOHLE, Hans; WATTS, Michael. 1993. Hunger, Famine, and the Space of Vulnerability. GeoJournal 32(2):117–125.
BONNABEL, Lola. “Archéologie de la mort en France”. In: Collection Archéologies de la France, 2012.
BOUGARD, François; FELLER, Laurent; LE JAN, Régine (dir.). Les élites au haut Moyen Âge: crises et renouvellement. Turnhout: Brepols, 2006.
BOURIN, Monique; DURAND, Robert. Vivre au Village au Moyen Âge. Paris: Messidor, 1984.
BRADY, Niall. “Agricultural Buildings”. In: The Oxford Handbook of Later Medieval Archaeology in Britain. Chapter 17. Oxford: Oxford University Press, 2018.
BRADY, Niall; THEUNE, Claudia. Settlement change across Medieval Europe: old paradigms and new vistas. Ruralia XII. Sidestone Press Academics, 2019.
BRUNEL, Sylvie. Famines et politique. Paris: Presses de Sciences Po, 2002.
BUIKSTRA, Jane E.; BECK, Lane A. (Eds.). Bioarchaeology: The Contextual Study of Human Remains. Burlington: Academic Press, 2006.
BUKHARI, Budoor; FISHER, Susannah; TACOLI, Cecilia. “Income poverty and food insecurity”. In: Urban poverty, food security and climate change. International Institute for Environment and Development, 2013. Disponível em: http://www.jstor.com/stable/resrep01286.14.
CAMPAGNES MÉDIÉVALES: L’HOMME ET SON ESPACE (Mélanges Robert Fossier). Paris: Publications de la Sorbonne, 1995.
CÂNDIDO DA SILVA, Marcelo. A “Economia Moral” e o combate à fome na Alta Idade Média. Porto Alegre: Anos 90, v. 20, n. 38, 2013. Disponível em: https://doi.org/10.22456/1983-201X.40767.
CÂNDIDO DA SILVA, Marcelo. “Crise e fome na Alta Idade Média: o exemplo dos capitulares carolíngios”. In: Anos 90, Vol. 24, nº 45, 2017, p. 185-207.
CÂNDIDO DA SILVA, Marcelo. “Crise et famine dans le haut Moyen Âge”. In: DEJOUX, Marie; CHAMBODUC DE SAINT PULGENT, Diane (Ed.). La fabrique des sociétés médiévales méditerranéennes: Les Moyen Âge de François Menant. Paris: Éditions de la Sorbonne, 2018.
CÂNDIDO DA SILVA, Marcelo. Les disettes et les prix des denrées alimentaires à l’époque carolingienne. Roma: Mélanges de l’École française de Rome: Moyen Âge, v. 131, n. 1, 2019.
CÂNDIDO DA SILVA, Marcelo. Os agentes públicos e a fome nos primeiros séculos da Idade Média. Belo Horizonte: Varia Historia, vol. 32, n. 60, 2016.
CARLIN, Martha; ROSENTHAL, Joel T (ed.). Food and eating in medieval Europe. London: Hambledon Press, 1998.
CARPENTIER, Vincent; MARCIGNY, Cyril (dir.). “Des hommes aux champs: pour une archéologie des espaces ruraux du Néolithique au Moyen Âge”. In: Archéologie & Culture. Rennes: Presses Universitaires de Rennes, 2012.
CATTEDDU, Isabelle. “Archéologie médiévale en France. Le premier Moyen Âge (Ve - XIe siècle)”. In: Collection “Archéologies de la France”, sous la direction de Jean-Paul Demoule et Jean-Paul Jacob. Paris: La Découverte, 2009.
CATTEDDU, Isabelle. “Le renouvellement des connaissances sur l’habitat et l’espace rural au haut Moyen Âge”. In: DEMOULE, Jean-Paul. (dir.). L’archéologie préventive dans le monde. Apports de l’archéologie préventive à la connaissance du passé. Paris: La Découverte, 2007.
CAZES, Jean-Paul. “Les silos et leur signification dans le haut Moyen Âge. L’exemple du Lauragais”. In: DÉBAX, Hélène. Les sociétés méridionales à l’âge féodal (Espagne, Italie et Sud de la France Xe-XIIIe siècle). CNRS: Presses universitaires du Midi, 1999. Disponível em: https://books.openedition.org/pumi/26313.
CHAPELOT, Jean; FOSSIER, Robert. Le Village et la maison au Moyen Âge. Paris: Hachette, 1980.
CHAPELOT, Jean (dir.). Trente ans d’archéologie médiévale en France. Un bilan pour un avenir. Colloque de la Société d’Archéologie Médiévale. Caen: Publications du CRAHM, 2010.
COLARDELLE, Michel (dir.). L’homme et la nature au Moyen Âge. Actes du Ve Congrès International d’archéologie médiévale. Grenoble: Éditions Errance, 1993.
COMET, Georges. Le Paysan et son outil: essai d’histoire technique des céréales. Roma: École Française de Rome, 1992.
COMET, Georges. L’outillage agricole médiéval et moderne et son histoire. Journées Internationales d’Histoire de Flaran 23, 2003.
CONESA, Marc; POIRIER, Nicolas. Fumiers! Ordures! Gestion et usage des déchets dans les campagnes de l’Occident médiéval et moderne. Journées Internationales d’Histoire de Flaran 38, 2019.
CONTE, Patrice. “L’archéologie des silos médiévaux. Apports, limites et perspectives”. In: Histoire & Sociétés Rurales, n. 3. Rennes: Actes du Colloque de Rennes, 1995.
COLLINS, Joseph; LAPPÉ, Frances Moore. “Why Can’t People Feed Themselves?”. In: Food First: Beyond the Myth of Scarcity. New York: Ballantine, 1978.
CUISENIER, J.; GUADAGNIN, R. Un village au temps de Charlemagne. Moines et paysans de l’abbaye de Saint-Denis du VIIe siècle à l’An Mil. Paris: Musée national des arts et traditions populaires, 1988.
DEMOLON, Pierre. “L’habitat du haut Moyen Âge dans le Nord de la France: réflexions socio-économiques”. In: Revue du Nord, t. 71, n°280, 1989.
DEVEREUX, Stephen; SIDA, Lewis; NELIS, Tina. Famine: Lessons Learned. Brighton: Institute of Development Studies, 2017.
DEVROEY, Jean-Pierre. “Food and Politics”. In: MONTANARI, Massimo (Ed.). A Cultural History of Food in the Medieval Age. Oxford: Bloomsbury, 2012.
DEVROEY, Jean-Pierre. Puissants et Misérables. Système social et monde paysan dans l’Europe des Francs (VIe-IXe siècles). Bruxelas: Académie Royale de Belgique, 2006.
DEWEY, Kathryn; PRADO, Elizabeth. 2014. Nutrition and Brain Development in Early Life. Nutrition Reviews 72(4):267–284.
DIJKMAN, Jessica; VAN LEEUWEN, Bas (Eds.). An Economic History of Famine Resilience. London and New York: Routledge Explorations in Economic History, 2020.
FELLER, Laurent; MANE, Perrine; PIPONNIER, Françoise. Le village médiéval et son environnement. Études offertes à Jean-Marie Pesez. Paris: Publications de la Sorbonne, 1998.
FERDIÈRE, Alain. De nouvelles formes de stockage de céréales à l’époque romaine en Gaule: quels changements, avec quel(s) moteur(s)?, avec la collaboration de Véronique Zech-Matterne et Pierre Ouzoulias. Paris: Sorbonne, 2019.
FERDIÈRE, Alain. “Essai de typologie des greniers ruraux de Gaule du Nord”. In: Revue archéologique du Centre de la France. Tome 54, 2015.
FERDIÈRE, Alain; MALRAIN, François; MATTERNE, Véronique; MÉNIEL, Patrice; JAUBERT, Anne-Nissen. Histoire de l’agriculture en Gaule. 500 av. J.C.-1000 apr. J.-C. Avec la collaboration de Bénédicte Pradat. Paris: Éditions Errance, 2006.
FERRAND, Guilhem; PETROWISTE, Judicaël. Le nécessaire et le superflu. Le paysan consommateur. Journées Internationales d’Histoire de Flaran 36, 2019.
FLANDRIN, Jean-Louis; MONTANARI, Massimo (Ed.). História da alimentação. São Paulo: Estação Liberdade, 1998.
FOSSURIER, Carole. Les populations carolingiennes (France, Nord-Ouest, VIIIe-Xe siècles). Approche archéo-anthropologique. BAR International Series 2831, 2016.
GAST, Marceau; SIGAUT, François. Les techniques de conservation de grains à long terme: leur rôle dans la dynamique des systèmes de cultures et des sociétés. Paris: Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS), 1979.
GAUTIER, Alban. Alimentations médiévales: Ve-XVIe siècles. Paris: Ellipses, 2009.
GENTILI, François. “Silos et greniers. Structures de conservation des grains sur les sites ruraux du haut Moyen Âge d’après des exemples franciliens”. In: GENTILI, F.; LEFÈVRE, A. (dir.). L’habitat rural du haut Moyen Âge en Île-de-France, supplément au Bull. archéologique du Vexin français, Centre de recherches archéologiques du Vexin français, Guiry-en-Vexin, 2008.
GOETZ, Hans-Werner. Life in the Middle Ages: from the Seventh to the Thirteenth Century. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1993.
HADJOUIS, Djillali; MAFART, Bertrand. La Paléo-Odontologie. Analyses et méthodes d’étude. In: Collection Paléoanthropologie et Paléopathologie Osseuse. Paris: Éditions Artcom, 2001.
HAMEROW, Helena. Early Medieval Settlements: The Archaeology of Rural Communities in North-West Europe, 400-900. New York: Oxford University Press Inc, 2002.
HASTORF, C. A. The Social Archaeology of Food: Thinking about eating from prehistory to the present. Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
HENISCH, Bridget Ann. Fast and Feast: Food in Medieval Society. University Park (Penn.): The Pennsylvania State University Press, 1976.
HILLSON, Simon. Teeth. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
HINGH, A.; BAKELS, C. “Palaeobotanical evidence for social difference? The example of the early medieval domain of Serris-Les Ruelles, France”. In: Vegetation history and Archaeobotany, Springer Verlag, 1996.
JONES, G. “Distinguishing Food from Fodder in the Archaeobotanical Record”. In: Environmental Archaeology, 1, p. 95-98.
KLÁPŠTE, Jan (ed.). Agrarian Technology in the Medieval Landscape. Ruralia X. Turnhout: Brepols, 2016.
KLÁPŠTE, Jan (ed.). Hierarchies in rural settlements. Ruralia IX. Turnhout: Brepols, 2013.
KLÁPŠTE, Jan; SOMMER, Petr (eds.). Food in the Medieval Rural Environment: Processing, Storage, Distribution of Food. Ruralia VIII. Turnhout: Brepols, 2011.
KNÜSEL, Christopher J.; SCHOTSMANS, Eline M. J. (Ed.). Routledge Handbook of Archaeothanatology: Bioarchaeology of Mortuary Behaviour. Nova Iorque: Routledge, 2022.
LAUWERS, Michel; SCHNEIDER, Laurent. Mises en réserve. Production, accumulation et redistribution des céréales dans l’Occident médiéval et moderne. Journées Internationales d’Histoire de Flaran 40, 2022.
LE JAN, Régine. La société du haut Moyen Âge: VIe-IXe siècle. Armand Colin, 2003.
LE MINOR, Jean-Marie; LUDES, Bertrand; SCHNITZLER, Bernadette et al. (Dir.). Histoire(s) de squelettes: archéologie, médecine et anthropologie en Alsace. Strasbourg: Musées de Strasbourg, 2005.
LEPETZ, Sébastien; MÉNIEL, Patrice; YVINEC, Jean-Hervé. “Archéozoologie des installations rurales de la fin de l’Âge du Fer au début du Moyen Âge”. In: Histoire & Sociétés Rurales. Rennes: Actes du Colloque de Rennes, n. 3, 1995.
LEROY, Inès; VERSLYPE, Laurent. Communauté des vivants, compagnie des morts. Actes des 35e Journées internationales d’archéologie mérovingienne de l’AFAM. DOUAI, 9-11 octobre 2014. Saint-Germain-en-Laye, 2017.
LOGAN, Amanda A. “‘Why Can’t People Feed Themselves?’: Archaeology as Alternative Archive of Food Security in Banda, Ghana”. In: American Anthropologist, vol. 118, n. 3, pp. 508-524, 2016. DOI: 10.1111/aman.12603
MAYS, Simon. The Archaeology of Human Bones. Londres: Rouledge, 1998.
MINNIS, Paul E. Social Adaptation to Food Stress: A Prehistoric Southwestern Example. Chicago: University of Chicago Press, 1985.
MONTANARI, Massimo (Ed.). A Cultural History of Food in the Medieval Age, v. 2. Londres: Bloomsbury Academic, 2017.
MONTANARI, Massimo. A Fome e a Abundância: história da alimentação na Europa. Bauru: EDUSC, 2003.
MORGAN, Johanna. The Invisible Hunger: Is Famine Identifiable from the Archaeological Record? Antrocom Online Journal of Anthropology, vol. 9, n. 1, 2013.
MURTHY, Vivek H. “Food Insecurity: A Public Health Issue”. In: Public Health Reports (1974-), v. 131, n. 5, 2016. Disponível em: https://www.jstor.org/stable/10.2307/26373997.
NEWFIELD, Tim. The contours of disease and hunger in Carolingian and early Ottonian Europe (c. 750- c. 950 CE). Montreal: Library and Archives Canada, 2010.
Ó GRÁDA, Cormac. Eating People Is Wrong - and other essays on Famine: Its Past and Its Future. Princeton: Princeton University Press, 2015.
Ó GRÁDA, Cormac. Famine: a short history. Princeton: Princeton University Press, 2009.
Ó GRÁDA, Cormac. “Mundus 06 - Famines”. In: Podcast Estudos Medievais. Out. 2023. Disponível em: https://open.spotify.com/episode/23dD8YFKfBLOnECScyxhZh?si=cca8a54abfca…. Acesso em 19 mar. 2024.
ORBAN, Rosine; POLET, Caroline. Les dents et les ossements humains que mangeait-on au Moyen Âge? Institut Royal des Sciences Naturelles de Belgique. Brepols, Turnhout-Belgium, 2001.
PACORY, Julia. “État sanitaire bucco-dentaire de la population de Tournedos-sur-Seine, Porte-Joie (Eure), VIIe -Xe siècles”. In: Journées archéologiques de Haute-Normandie. Conches-en-Ouche. Presses universitaires de Rouen et du Havre, 2016. https://doi.org/10.4000/books.purh.4174.
PEARSALL, D. Paleoethnobotany: A Handbook of Procedures. London: Routledge, 2015.
PEREZ, Emilie. L’enfant au miroir des sépultures médiévales (Gaule, VIe-XIIe siècle). Nice: Université Nice Sophia Antipolis, 2013.
PEYTREMANN, Édith. “Archéologie de l’habitat rural dans le nord de la France du IVe au XIIe siècle”, vol. 2. In: Association française d’archéologie mérovingienne. Saint-Germain-en-Laye: AFAM, 2003.
PEYTREMANN, Édith. L’Archéologie de l’Habitat Rural du Haut Moyen Âge dans le Nord de la France: trente ans d’apprentissage. Publications du CRAHM, 2009.
PEYTREMANN, Édith. “Rural Life and Work in Northern Gaul during the Early Middle Ages”. In: The Oxford Handbook of the Merovingian World. Oxford: Oxford University Press, 2020.
POWLEDGE, Fred. “Food, Hunger, and Insecurity”. In: BioScience, v. 60, n. 4. Oxford: Oxford University Press on behalf of the American Institute Sciences, 2010. Disponível em: https://www.jstor.org/stable/10.1525/bio.2010.60.4.3.
SEN, Amartya. Hunger and Public Action. Oxford: Oxford University Press, 1989.
SEN, Amartya. Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation. London: Oxford University Press, 1981.
SLAVIN, Philip. Climate and famines: a historical reassessment. Nova Jersey: Wiley Periodicals, Inc., vol. 7, 2016.
VAN DER VEEN, Marijke. 2003. When Is Food a Luxury? World Archaeology 34(3):405–427.
VIGNE, J.-D. (Org.). “L’archéozoologie: bilan, questions et propositions”. In: THIÉBAULT, S. et VAN DER LEEUW, S. (dir.). Dossier: Environnement et Archéologie, Les Nouvelles de l’archéologie, 78, 1999.
VON BRAUN, Joachim. “Food Insecurity: Discussion”. In: American Journal of Agricultural Economics, v. 72, n. 5. Oxford: Oxford University Press, 1990. Disponível em: https://www.jstor.org/stable/1242555.
WALDRON, Tony. Palaeopathology. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
WICKHAM, Chris. Framing the Early Middle Ages: Europe and the Mediterranean, 400-800. New York: Oxford University Press, 2005.
WILKIN, Alexis. Le concept de crise est-il utile pour l’Histoire médiévale?. Roma: Mélanges de l’École française de Rome: Moyen Âge, v. 1, n. 131, 2019.
WILKIN, Alexis. Logiques rationnelles et lutte contre la faim dans l’Europe médiévale du Nord: Réflexions sur l’autonomisation des champs spirituels et économiques et sur la mémoire des crises, IXe-XIIIe siècles. Belo Horizonte: Varia Historia, v. 39, n. 80, 2023.
YVINEC, Jean-Hervé. L’homme et la nature au Moyen Âge. Paléoenvironnement des sociétés occidentales. Actes du Ve Congrès Internationale d’Archéologie Médiévale. Caen: Société d’Archéologie Médiévale, 1996.