Programa

1. Així, com quedam?


Cultura: Geografia física i humana dels Països Catalans, expressions folklòriques, festes tradicionals i festes populars, hàbits socials...
Expressions locatives: allà mateix, a la cantonada, davant…
Expressions temporals: més d’hora, cap a, una hora abans…
Estructures d’expressió de possibilitat i de voluntat: poder/voler + infinitiu
Futur
Imperatiu: agafar, pujar, baixar
Present d’indicatiu: avenir-se, poder, voler…
Pronoms febles: el, la, els, les, ho
Quantificadors: molt, bastant, una mica, no gaire, moltíssim…
Adjectius per fer valoracions
Expressions per fer propostes i per donar excuses
Noms i verbs relacionats amb el món del lleure, les festes i el temps meteorològic
Aspecte historicocultural: Geografia i antropologia dels Països Catalans
Tarefa final: Organitzar un cap de setmana i convidar-hi algú

2. Notícies fresques


Cultura: conèixer quins són els temes de més actualitat als territoris de parla catalana en aquest moment: política, conflictivitat social, medi ambient...
Connectors: perquè, per això, doncs…
Demostratius: aquest, aquesta, aquests, aquestes + període de temps
Expressions temporals: avui, ara, ara mateix, fa una estona, fa un moment, fa mitja hora, no fa gaire, fa temps, llavors, aleshores, encara no, ja, mai (no)…
Participis
Perfet d’indicatiu i passat perifràstic d’indicatiu
Pronoms febles: m’, t’, li, ens, us, l’, els, les, n’, hi, me l’, te l’, se l’, me n’, m’ho, t’ho…
Que + adjectiu
Quin, quina, quins, quines + nom
Verbs que es podem conjugar amb pronom: beure’s, menjar-se
Expressions per reaccionar davant d’una notícia: ostres, enhorabona…
Lèxic relacionat amb notícies d’actualitat i incidents: terratrèmol, huracà, incendi...
Aspecte historicocultural: Actualitat política als Països Catalans
Tarefa final: Explicar una notícia d’actualitat

3. Temps era temps


Cultura: Hàbits de vida dels intel·lectuals (artistes, pensadors, escriptors, músics…) catalans a les diferents èpoques de la història catalana (Edat Mitjana, Renaixença, 2a República, dictadura...)
Adjectius: gènere i nombre
Connectors: en canvi, encara que
Estructures: acostumar a / soler + infinitiu, deure + infinitiu
Estructures comparatives: tots dos, ni l’un ni l’altre, ni ell ni jo, cap dels dos, cap d’ells, abans... en canvi ara / després
Expressions temporals: abans, en aquella època, durant un temps / una temporada, al cap de, a la dècada dels..., el 25 d’agost de...
Imperfet d’indicatiu: fer, dur, ser, suspendre, llegir, portar, tenir, soler...
Passat perifràstic, imperfet i perfet d’indicatiu
Present d’indicatiu: dur i soler
Pronoms febles: el, la, els, les, en, ho, l’hi, els hi, les hi
Adjectius per descriure característiques físiques, maneres de ser, parts del cos i peces de vestir
Noms de parts del cos, peces de vestir, colors i materials, jocs d’infants…
Verbs per descriure persones i maneres de vestir: assemblar-se, tenir, dur, portar, posar-se, anar, vestir-se, ser, fer-se, tornar-se, acostumar-se, soler, aprimar-se, engreixar-se...
Aspecte historicocultural: Història social d’alguns grups dels Països Catalans
Tarefa final: Explicar qui era i com era el millor amic de la infància

Programa

13/08
AULA 01: A Educação de Damas na Idade Média: Análise da obra O Livro das Três Virtudes de Christine de Pizan;

20/08
AULA 02: Pedras para uma Fortaleza: Exemplos Míticos n’A Cidade das Damas de Christine de Pizan;

27/08
AULA 03: Modelos e Contra-Modelos Míticos: A tradução das Heroides de Ovídio no Cancioneiro Geral de Garcia de Resende;

Referências Bibliográficas:

Fontes:
ARISTÓTELES. Ethica Nicomachea, L. II, c.5: 1106, a. 14-19.
_____________. A Poética Clássica. (Aristóteles, Horácio e Longino). Tradução direta do grego e do latim de Jaime Bruna. São Paulo, Editora Cultrix, 1997.
____________. Retórica. Trad. Manuel Alexandre Júnior. Lisboa: Imprensa Nacional-Casa da Moeda, s/d.
CHRISTINE DE PIZAN, A Medieval Woman’s Mirror of Honor- The Treasure of the City of Ladies. Translated, with an introduction by Charity Cannon Willard, New York: Persea Books, 1989.
_____________________. Le livre des trois vertus. Étude critique, intr. Et notes par C. C. Willard. Texte étabili em collaboration avec E. Hicks Paris, Honoré Champion, 1989.
_____________________. Le livre des trois vertus de Christine de Pizan et son milieu historique et littéraire par Mathilde Laigle (docteur em philosophie) Paris: Libraire spéciale pour l’histoire de France, Honoré Campion, éditeur, 1912.
_____________________. O Espelho de Cristina. [Facsim. de Le livre des trois vertus. Lisboa, Germão de Campos, 1518]. Intr. e trad. de M. M. Cruzeiro. Lisboa, Biblioteca Nacional, 1987.
____________________. Le livre de la Cité des dames. Trad. et intr.. par E. Hicks et T. Moreau. Paris, Stock, 2000.
____________________. The Book of the city of ladies. Trans. Earl Jeffrey Richards. New York, Persea Books, 1982.
____________________. JEAN GERSON, JEAN DE MONTREUIL, GONTIER COL et PIERRE COL, Le débat sur le Roman de la Rose. Éd. Critique, intr., trad. Et notes par E. Hicks. (Paris, Honoré Champion, 1977) Genève, Slathine, 1996.
____________________. Debate of the Romance of the Rose. Edited and translated by David F. Hult. Chicago: the University of Chicago Press, 2010.
____________________. O Livro das Tres Vertudes: a Insinança das Damas. Edição crítica de Maria de Lourdes Crispim. Lisboa: Editorial Caminho, 2002.

Estudos:
ACHCAR, Francisco. Lírica e Lugar-Comum. Tese de Doutoramento apresentada ao Departamento de Letras Clássicas e Vernáculas da Faculdade de Filosofia, Letras e Ciências Humanas da Universidade de São Paulo, 1992.
ASSIS, R. F. S. Os poderes na França. Os Espelhos de Príncipes e suas construções sobre a importância régia nos séculos finais do medievo francês. In: https://periodicos.unb.br/index.php/emtempos/article/view/14831, DOI: https://doi.org/10.26512/emtempos.v0i24.14831, acessado em 07/02/2020.
ASSMAN, Jam. Collective Memory and Cultural Identitity. New German Critique 65, p. 125-133, 1995.
BRAGA, Theófilo. História da Literatura Portuguesa – Idade Média - vol.1. Lisboa: Imprensa Nacional – Casa da Moeda, 2005.
_________. Poetas palacianos. Porto: Imprensa Portugueza, 1871.

BUESCU, M. L. C. Aspectos da Herança Clássica na Cultura Portuguesa. Lisboa: Instituto de Cultura Portuguesa, 1979.
CALADO, Luciana. A Cidade das Damas: a construção da memória feminina no imaginário utópico de Christine de Pizan. Tese de doutorado apresentada a Universidade Federal de Pernambuco, sob a orientação da Profª Drª Luzilá Gonçalves Licari. Recife, 2006.
CARVALHO, P. M. A Cidade das Damas: Uma Análise Comparativa da ética das virtudes em Christine de Pizan com a ética a Nicômaco de Aristóteles. In: https://www.academia.edu/23723333/A_Cidade_das_Damas_Uma_An%C3%A1lise_C… , acessado em 29/04/2018 às 14h55.
CORREIA, L. M. T. A Insinança das Damas – Formas de Poder Feminino no século XV (O caso de Isabel de Lencastre). Dissertação de Mestrado em História sob orientação do Prof. Dr. Bernardo Vasconcelos e Sousa. Universidade Nova de Lisboa, 2013.
DENERY II, D. G. Christine de Pizan, Against the Theologians: The Virtue of Lies in The Book of The Three Virtues. In: VIATOR: Medieval and Renaissance Studies, Los Angeles, University of DUBY, G. & PERROR, M. História das Mulheres no Ocidente: Idade Média. (Vol. 2) Porto, Edições Afrontamento, 1990.
DIONÍSIO de Halicarnasso. Tratado da Imitação. Ed. Por Raul Miguel Rosado Fernandes.Lisboa: IN-CM, 1986.
EURIPIDES. O Melhor do Teatro Grego - Prometeu acorrentado, Édipo Rei, Medeia, As Nuvens. Tradução de Mário da Gama Kury. Edição comentada. Jorge Zahar Editora Ltda. Rio de Janeiro, 2013.
FEEHAN, T. D. Augustine on Lying and Deception. In: Augustinian Studies 19, 1988, pp. 131-139.
___________. The Morality of Lying in St. Augustine. In: Augustinian Studies 21, 1990, p. 67-81.
FLORI, Jean. A cavalaria: a origem dos nobres guerreiros da Idade Média. Tradução: Eni Tenório dos Santos. São Paulo: Madras, 2005
FOX MORCILLO, Sebastián. De Imitatione. In: PINEDA, Victoria. La Imitación como arte literária en el siglo XVI español. Sevilha: Diputacion Provincial de Sevilla, 1994.
GARCIA DE RESENDE. Cancioneiro Geral de Garcia de Resende, texto estabelecido, prefaciado e anotado por Álvaro J. da Costa PIMPÃO e Aida Fernanda DIAS. Coimbra, Centro de Estudos Românicos, 1973.
GEARY, Peter. Memória. In: LE GOFF, Jacques e SCHMITT, Jean-Claude (eds.). Dicionário Temático do Ocidente Medieval. Vol II. São Paulo: EDUSC, 2002. P. 167-181
GOMES, J. L. A estética das Virtudes: a relação entre beleza e virtude na obra A Cidade das Damas de Christine de Pizan. Monografia de conclusão de curso, sob orientação da professora Ana Miriam Wuensch, Universidade de Brasília, Brasília, 2014.
GREENE, V. Le débat sur le Roman de la Rose: comme document d’historie littéraire et morale. In: Cahiiers de recherches médiévales et humanists, nº 14 (spécial), 2007.
LEITE, Lucimara. Christine de Pizan: Uma Resistência. Portugal, Chiado Editora, 2015.
_________. Transcrição do Livro O Espelho de Cristina: Uma pequena amostra. In: Revista Signum, vol. 15, nº1, 2014.
_________. O Espelho de Cristina. Ed. Semidiplomática. São Paulo: NEHiLP/ FFLCH/ USP, 2019.
MARGOLIS, Nadia. An Introduction to Christine de Pizan. Florida: University Press of Florida, s/d.
MENDONÇA, M. O Espelho de Cristina (Séc. XV). In: História Revista – Revista da Faculdade de História e do Programa de Pós-Graduação em História da Universidade Federal de Goiás (DOI: 10.5216/hr.v18i1.29903), acessado em: 04/05/2018 às 21h14.
PIRES, J. D. A. Misoginia medieval: a construção da justificação da subserviência feminina a partir de Eva e do pecado original. Faces da História, v. 3, n. 1, p. 128-142, 29 ago. 2017.
ROCHA, A. C. Aspectos do Cancioneiro Geral. Coimbra: Coimbra Editora, 1949.
_____________. Garcia de Resende e o Cancioneiro Geral, Lisboa: Instituto de Cultura Portuguesa, 1979.
SPINA, Segismundo. Introdução à Poética Clássica. São Paulo, FTD, 1967.
VERGA, Walter. Heroides, A Concepção do Amor em Roma através da Obra de Ovídio. Rio de Janeiro; Museu de Armas Ferreira Cunha, 1975.
ZUMNTHOR, Paul. Falando de Idade Média. Editora Perspectiva, tradução Jerusa Pires Ferreira. São Paulo: 2009

Programa

- Introdução ao tema

- Técnicas de produção da cerveja, do vinho, da cerâmica e da tapeçaria; apresentação de elementos básicos da pintura, escultura, arquitetura armênia.

- Análise dos tópicos do curso (cerveja, vinho, cerâmica, tapeçaria e artes no contexto dos trabalhos de Yessai Ohannes Kerouzian, Beatriz Dinis, Chake Ekizian entre outros.

- Considerações da temática no contexto histórico, literário e cultural.

Ementa:

Aula 1 – Introdução – Indústria e artes armênias: generalidades – a produção da cerveja na Antiguidade – a produção do vinho na Antiguidade – análise do contexto histórico econômico e cultural da Armênia no período.

Aula 2 – a produção da cerâmica na Armênia Antiga – a tapeçaria da Transcaucásia – análise do contexto histórico econômico e cultural da Armênia no Século XIX.

Aula 3 – Elementos básicos da pintura, escultura e arquitetura armênia - artes armênias – a indústria e arte armênia na literatura.

Bibliografia:

ALEM, Jean-Pierre. L’Armenie. Paris: Presses Universitaires de France, 1983.
ANTUNES, Sérgio Pereira. Introdução ao universo armênio. São Paulo: Sésamo, 2012.
COSTA, Chaké Ezikian. As manifestações artísticas armênias. In Revista de Estudos Orientais, vol. 1. São Paulo: Humanitas / FFLCH/USP, 1997. p.140-148
DINIZ, Darci Aparecida e CHEKERDENIAN, Mary. A técnica da cerâmica na Armênia antiga. IN O Homem e a Técnica: anais do IX simpósio da ANPUH. São Paulo: ANPUH, 1979. p. 251-258.
GULBENKIAN, Calouste. Les tapis d’Orient. IN GULBENKIAN, Calouste. La transcaucasie et la péninsule d’Apchéron: souvenirs de voyage. Paris: Hachette, 1891. p. 160-183.
KEROUZIAN, Yessai Ohannes. A cerveja na Armênia Antiga. IN O Homem e a Técnica: anais do IX simpósio da ANPUH. São Paulo: ANPUH, 1979. p. 197-206.
KEROUZIAN, Yessai Ohannes e DINIZ, Beatriz. A técnica da vinicultura na Armênia antiga. IN O Homem e a Técnica: anais do IX simpósio da ANPUH. São Paulo: ANPUH, 1979. p. 181-192.
SAPSEZIAN, Aharon. História da Armênia. São Paulo: Paz e Terra, 1988.

Programa

1 – Gêneros e temas
a) Representação da mulher no Quixote – María Cecilia Fernández Uhart (Meste – LELEHA/FFLCH/USP)
b) Teatro cervantino e a representação do ridículo – Ana Aparecida Teixeira de Souza (Pós-doc/ LELEHA/FFLCH/USP)
c) Adaptações de Dom Quixote no Brasil e na Espanha – Vitória Soares Pedroza (Mestranda – LELEHA/FFLCH/USP)
d) O Quixote e o gênero romance – Rafael Mariano dos Santos – (Doutorando – LELEHA/FFLCH/USP)

2 – Vertentes da prosa cervantina
a) Cervantes e Avellaneda – Rafaela Xavier Rego – (Mestranda – LELEHA/FFLCH/USP)
b) Loucura, engenho e agudeza – (Doutorando – LELEHA/ FFLCH/USP – Professor na Federal de São Carlos)
c) A questão temática do adultério em perspectiva comparada - Eleni Nogueira dos Santos (Doutorado LELEHA/FFLCH/USP – Profa UNIMONTES – Montes Claros, MG)
d) Cervantes plural – Maria Augusta C. Vieira (FFLCH/USP)

Bibliografia abreviada:
CANAVAGGIO, Jean. Historia de la Literatura Española. Barcelona, Editorial Ariel, 1994 (tomo II y III).
CERVANTES, M. Don Quijote. Barcelona, Ed, Crítica/ Instituto Cervantes, 1998, 2ª ed.
CERVANTES, M. Novelas ejemplares. Barcelona, Ed. Crítica, 2001.
CERVANTES, M. Obras completas. Madrid, Castalia, 1999.
CLOSE, Anthony. Cervantes y la mentalidad cómica de su tiempo. Alcalá, Biblioteca. de Estudios Cervantinos, 2007.
EGIDO, Aurora. Don Quijote de la Mancha o el triunfo de la ficción caballeresca. Madrid, Cátedra, 2023.
GARCÍA LÓPEZ, J. et alii. Historia de la literatura española -1500-1598. Barcelona, Editorial Planeta/Crítica, 2013
VIEIRA, M. Augusta da C. O Dito pelo não Dito: Paradoxos de Don Quixote. São Paulo, Edusp/Fapesp, 1998.
VIEIRA, M. Augusta da C. A narrativa engenhosa de Miguel de Cervantes. São Paulo, Edusp/Fapesp, 2012.

Programa

Aula 1 (03/05/24): Apresentação - literatura e sociedade; representações da intelectualidade; marcos da história e sociedade moçambicanas; a transmissão e o transmissor de conhecimento nas sociedades culturais bantas; a condição de escritora e a escrita de testemunho em tempos de guerra.

Aula 2 (10/05/24): Leituras e análise da produção de romances - tempo colonial, guerras pós-independência, sociedades urbanas e rurais de Moçambique, processos de identidade cultural e (des)apropriação das subjetividades africanas.

Aula 3 (17/05/24): Leituras e análise da produção de contos e obras de epistemologias africanas – mito e sociedade, os heróis nacionais na história recente, as mazelas coloniais e o neocolonialismo; o curandeirismo; saberes e técnicas da ancestralidade; os elementos da natureza, as plantas e os animais.

Aula 4 (24/05/24): Leituras e análise de textos de poesia, canções e obras de desenvolvimento social - a diáspora africana e a pessoa negra na contemporaneidade; o papel africano cultural e produtivo no contexto atual; as mulheres no desenvolvimento social; as escritas dos presídios moçambicanos; a fraternidade e a vida amorosa.

Bibliografia Básica:

CHIZIANE, Paulina & MARTINS, Mariana. Ngoma Yethu, o Curandeirismo e o
Novo Testamento. Maputo: Matiko Editora, 2015.
CHIZIANE, Paulina & PITA, Rasta. Por Quem Vibram os Tambores do Além?.
Maputo: Editora Índico, 2013.
CHIZIANE, Paulina & SILVA, Maria do Carmo da. Na Mão de Deus. Maputo:
Carmo Editora, 2012.
CHIZIANE, Paulina. As Andorinhas. Belo Horizonte: Ed. Nandyala, 2013.
CHIZIANE, Paulina. As Andorinhas. Maputo: Ed. Índico: 2008.

Programa

Aula 1 - A nova space opera e os novos alienígenas
Veremos as transformações ocorridas no subgênero de Space Opera, particularmente nas relações estabelecidas com aliens enquanto "outro". Serão abordados temas como colonização, racismo e opressão contra as mulheres, observando como passam a reverberar na ficção científica desde sua nova onda, exemplificados em “A Mão Esquerda da Escuridão”, de Ursula K. Le Guin, e “Duna”, de Frank Herbert.
 

Aula 2 - As novas linguagens e as novas visões sobre a linguagem
Aqui será apresentado o movimento intelectual conhecido como "virada linguística" e o modo como reverbera na produção de literatura de ficção científica, a partir de obras em que a linguagem é um elemento central e, muitas vezes, borrando as fronteiras entre a fc hard e soft: "Babel-17", de Samuel Delany e “‘Arrependa-se, Arlequin!’ disse o homem Tique-Taque”, de Harlan Ellison.

Aula 3 - As novas Utopias e distopias
Iremos explorar como a ficção científica produzida na nova onda constrói novos universos utópicos e distópicos, permitindo, nas décadas seguintes, uma renovação das formas e temáticas abordadas por tais subgêneros. Nessa aula, analisaremos como exemplo "Os Despossuídos" e "Aqueles que abandonam Omelas", de Ursula K. Le Guin, assim como “Os Três Estigmas de Palmer Eldritch”, de Philip K Dick.

Aula 4 - As origens do cyberpunk: esboçando um novo gênero
Nessa aula, iremos tratar de obras nas quais despontam temas e formas influentes para a literatura do subgênero cyberpunk, que só é realmente nomeado e estabelecido a partir do início da década de 1980. Para isso, iremos comentar "Androides sonham com ovelhas elétricas?", de Philip K. Dick e "Garota Plugada", de James Tiptree Jr. (Alice Sheldon).

Bibliografia:
Obras que serão tratadas:
DELANY, Samuel. Babel-17. São Paulo: Morro Branco, 2019.
DICK, Philip K. Androides sonham com ovelhas elétricas? São Paulo: Aleph, 2015.
DICK, Philip K. Os três estigmas de Palmer Eldritch. São Paulo : Aleph, 2013.
ELLISON, Harlan. “Arrependa-se, Arlequim! disse o homem Tique-Taque”. In: COSTA, Rafaela. Medium, 11 Fev. 2019. Disponível em: medium.com/@rafaelapc33/arrependa-se-arlequim-disse-o-homem-tique-taque-8e913c36aa55 . Acesso em 22 Maio 2025.
HERBERT, Frank. Duna. São Paulo, Aleph, 2015.
LE GUIN, Ursula K. Os Despossuídos. São Paulo: Aleph, 2017.
LE GUIN, Ursula K. A Mão Esquerda da Escuridão. São Paulo : Aleph, 2015.
TIPTREE JR., James (SHELDON, Alice B.). "Garota Plugada". In:______. Mulheres que os homens não veem. Rio de Janeiro: Ímã Editorial, 2023.

Textos teóricos de apoio:
BUSCH, Willian P. História da ficção científica nos Estados Unidos do herói cientista de John W. Campbell ao herói antropólogo de Ursula Kroeber Le Guin. Dissertação (mestrado) - Universidade Federal do Paraná, Setor de Ciências Humanas, Programa de Pós-Graduação em História. Curitiba: UFPR, 2019.
FREEDMAN, Carl. Critical Theory and Science Fiction. Middletown, Connecticut: Wesleyan University Press, 2000.
JAMESON, Fredric. Arqueologias do futuro: o desejo chamado Utopia e outras ficções científicas. São Paulo: Autêntica, 2021.
JAMESON, Fredric. Pós-Modernismo - a lógica cultural do capitalismo tardio. São Paulo: Ática, 1996
JAMES, Edward; MENDLESOHN, Farah. The Cambridge Companion to Science Fiction. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
KERMAN, Judith B. Retrofitting Blade runner: issues in Ridley Scott's Blade runner and Philip K. Dick's Do androids dream of electric sheep? Bowling Green (Ohio): Bowling Green State University Popular Press, 1991.
LACEY, Hugh. Ciência e Valores. Manuscrito- Revista Internacional de Filosofia, v. 20, n. 01. Campinas: Unicamp, 1997.
MOYLAN, Tom. (Ed. BACCOLINI, Raffaella). Demand the impossible: science fiction and the utopian imagination. Bern: Peter Lang, 2014.
ROBERTS, Adam. A verdadeira História da Ficção Científica: do preconceito à conquista das massas. São Paulo: Seoman, 2018.
SEED, David. A Companion to Science Fiction. New Jersey: Wiley-Blackwell, 2018.

Programa

Day 1: KANT (1724 – 1804). A discussion of Kant’s theory of freedom as autonomy (or self-legislation). We will begin to explore the so-called ‘paradox of autonomy’ as it emerges in Kant’s thinking. The paradox of autonomy suggest that, if freedom consists in obeying a self-given law, then the act of putting myself under that law cannot itself be a free act. But this seems to make the the moral law heteronomous. Either that, or there is a type of freedom which is not bound by law, which then undermines the theory of freedom as autonomy. We will examine how Kant tries to deal with this problem, by distinguishing between Wille (rational will), and Willkür (power of choice) in the Critique of Practical Reason and in his late book on Religion. We will also see how the ‘paradox of autonomy’ emerges in the writings of earlier critics of Kant’s theory, such as Carl Leonhard Reinhold.
 
Day 2: SCHELLING (1777 – 1854). Right from the beginning of his career, Schelling was deeply concerned with the question of freedom. In an early text, Philosophical Letters on Dogmatism and Criticism (1795) he suggests – against Kant – that there are two contrary models of freedom. There is a model in which we surrender to the power of nature, and ultimately become one it; but there is a contrary model in which we exercise our freedom to transform nature so that it no longer resists our freedom. At this stage, Schelling believes there is no way of choosing rationally between these two possibilities. Later, however, Schelling comes to realize that the ‘paradox of autonomy’ (which in the Letters he had tried to split into two opposing conceptions of freedom) is simply a basic feature of human existence. His question then becomes: what must the world be like, in metaphysical terms, if it can produce a being who has to live this paradox? And how can human beings live it?
 
Day 3: HEGEL (1770 – 1831). Unlike Schelling, Hegel believes that he can solve the problem of autonomy by moving from an individual to a social conception of freedom. He argues that autonomy consists in participating in social practices which have already shaped us, so that our own subjectivity is no longer simply opposed to the social rules we are obliged to obey. In this way, there is no longer an opposition between the moral agent and the duties which she must perform. Hegel calls this social conception of duty ‘Sittlichkeit’, and the associated conception of freedom ‘being-with-oneself-in-the-other’. However, a problem arises because Sittlichkeit takes the form of a concrete socio-political formation. Is Hegel right to argue that the dimension of subjectivity which may sometimes find this concreteness limiting is merely ‘abstract’? Is he underestimating the dynamic of human freedom?
 
Day 4: ADORNO (1903 – 1969) In his masterwork Negative Dialectics, and in other writings, Adorno engages deeply with the thought of Kant and Hegel. He is able to see the strengths and weakness both of Kant’s theory of autonomy, which he thinks submits the spontaneous dimension of our freedom to an inflexible moral law, and Hegel’s theory of freedom, which he believes subordinates the individual to the power of the social whole. Adorno inteprets both these theories as an expression of the dilemmas confronting the exercise of freedom in an emerging bourgeois society. As a result, he tries to develop a new conception of freedom which can reconcile the universal claims which our own humanity, and the humanity of others, make on us with individual spontaneity.
 
Bibliography
 
NB: Where possible Portuguese translations will be identified and recommended prior to the start of the course, and some texts will be supplied to students, either in English or Portuguese, as pdfs.
 
Kant, Critique of Practical Reason (Cambridge University Press, 1997)
Kant, Religion within the Boundaries of Mere Reason (Cambridge University Press, 1998)
 
Schelling, Philosophical Letters on Dogmatism and Criticism (in The Unconditional in Human Knowledge: Four Early Essays, Associated University Presses, 1980)
Schelling, Philosophical Investigations into the Essence of Human Freedom, SUNY Press, 2006
 
Hegel, Elements of the Philosophy of Right, Cambridge University Press, 1991.
 
Adorno, Negative Dialectics, Routledge, 1973.

 

Programa

1. Jo sóc així (Eu sou assim)

Cultura: Como nos apresentamos, desde o ponto de vista verbal e não verbal (pragmática).
Descrever pessoas que formam parte da cultura catalã (políticos, cantores, esportistas, atores...).

Farem servir:
Articles personals: el, la, els, les
Demostratius: aquest, aquesta, aquell, aquella
Interrogatius: com, qui, quants, quantes, d’on, quina, quines, què, de què...
Numerals de l’1 al 100
Present d’indicatiu: ser, dir-se, tenir, parlar, fer, estudiar, treballar, agradar
Pronoms febles: em, et, es, li
Pronoms forts: jo, tu, ell, ella, nosaltres...
Noms de països, nacionalitats, llengües, estudis i professions
Verbs que indiquen activitats de lleure: anar al cinem, sopar a un restaurant, visitar un museu...

Aspecte historicocultural: Història de Catalunya des de la prehistòria fins al 1714.

Tarefa final: Redação de uma descrição do perfil físico e psicológico de uma pessoa.

2. Ciutats i gent (Cidades e gente)

Cultura: Descrever fotos de lugares emblemáticas de cidades catalãs.

Farem servir:
Adjectius: gros, prim, alt, baix, sorollós...
Connectors: a més (a més), també, perquè, però...
Demostratius: aquest, aquell...
Expressions locatives: lluny, a prop, aquí, allà...
Interrogatius: on, què, com...
Numerals a partir del 100
Possessius: meu, meua, seu...
Pronoms febles: et, li, ens, us...
Pronoms febles: et, li, ens, us...
Present d’indicatiu: dir-se, tenir, haver-hi, parlar, viure, conèixer, saber...
Noms de parentesc: mare, pare, oncle, gendre, nora...

Aspecte historicocultural: les grans ciutats dels Països Catalans, història de Catalunya del 1714 fins a la Guerra Civil Espanyola (1936).

Tarefa final: Falar de pessoas que vivem em lugares diferentes e descrever os lugares nas quais vivem.

3. De sol a sol (De sol a sol)


Cultura: quando, onde e como se celebram algumas das festas mais importantes dos territórios de fala catalã.
Farem servir:
Expressions temporals: abans de, aviat, ara, sovint, sempre, de tant en tant...
Noms col·lectius: la gent, la majoria...
Perífrasi: estar + gerundi
Present d’indicatiu de verbs regulars: triar, treballar...
Noms dels dies de la setmana, dels mesos de l’any, d’establiments...
Verbs que indiquen accions quotidianes: llevar-se, rentar-se, dutxar-se, esmorzar, dinar, córrer, estudiar, dormir, gitar-se...

Aspecte historicocultural: la situació política actual a Catalunya. El procés sobiranista.
Tarefa final: Escrever um texto para se conhecer como é uma pessoa, segundo os seus hábitos cotidianos.


Referência Bibliográfica de Catalão I

Andrews, Colman (2008) Cuina catalana: el darrer secret culinari d’Europa. Barcelona: Martínez Roca.
Bastons, Núria et al. (2003) Català bàsic II: iniciació a la llengua oral. Barcelona: Generalitat de Catalunya.
Esteban, Jordi (2012) El trampolí. 120 impulsos per llançar-se a parlar. Barcelona: Teide.
Esteve, Francesc (Coord.) (2011) Gramàtica zero. València: Universitat de València. http://www.spluv.es/PDFS/gramatica_zero.pdf
Ginebra, Jordi et al. (2009) Diccionari d'ús dels verbs catalans: règim verbal i canvi i caiguda de preposicions. Barcelona: Educaula.
Mas, Marta; Vilagrasa, Albert et al. (2005) Veus 1. Curs de català. Barcelona: Publicacions de l'Abadia de Montserrat.
Pujol, Núria et al. (2013) Catalonia is Calling. El món ho ha de saber. Barcelona Sàpiens Publicacions.
Rovira, Josep M. (1987) La Arquitectura catalana de la modernidad. Barcelona: Universitat Politècnica de Catalunya.

Programa

Aula 1: Introdução aos Estudos de Gênero e Holocausto
● Apresentação dos conceitos fundamentais de gênero e sua relação com a história.
● Breve histórico do Holocausto e suas implicações sociopolíticas.
Para a primeira aula, será feita uma introdução sobre questões históricas, apresentação de vocabulário necessário para o entendimento do curso na totalidade.

Aula 2: A Perspectiva das Mulheres no Holocausto
● Quem eram as mulheres judias na Europa pré-Holocausto
● Discussão sobre a instrumentalização do gênero na política nazista.
● Primeiros anos da política nazista e as mulheres.
Partindo do vocabulário apresentado na aula anterior, começaremos a compreender o ponto central do curso: sendo homens e mulheres vítimas da violência nazista, o caminho para a destruição era o mesmo ou ele ia também perpassar pelas características de gênero e socialização de homens e mulheres?

Aula 3: Histórias, memórias e relatos
● Experiências de mulheres em guetos, campos de concentração e de extermínio.
● Análise de relatos, diários e memórias de sobreviventes.
Nesse momento, faremos leituras de textos, relatos e testemunhos de mulheres para compreendermos, em suas palavras - aproveitando-se de livros traduzidos para a língua portuguesa.

Aula 4: O futuro dos estudos de gênero
● Reflexão sobre as formas de resistência feminina.
● Conclusão do curso com um debate sobre as lições aprendidas e suas implicações para a sociedade contemporânea.
Conclusão do curso - como esses aprendizados auxiliaram os alunos a compreenderem não só o Holocausto, mas também a sociedade atual.

Bibliografia:

ALEKSIEVICH, S.; CECÍLIA ROSAS. A guerra não tem rosto de mulher. São Paulo: Companhia Das Letras, 2016.
Von Mühlen, B. K., & Strey, M. N. (2015). As mulheres e o Holocausto: dando visibilidade ao invisível. Arquivo Maaravi: Revista Digital De Estudos Judaicos Da UFMG, 9(17), 64–87. https://doi.org/10.17851/1982-3053.9.17.64-87
FRANK, A. Obras completas. [s.l.] PLAZA & JANÉS, 2022.
GHIŢĂ, R. Different Horrors, same Hell: The Gendered Nature of Holocaust Suffering. In: Gender Studies, vol.11, no.1, 2013, pp.183-192. Disponível em: https://sciendo.com/pdf/10.2478/v10320-012-0038-1 Acessado em: 11 de dezembro de 2023.
KLÜGER, R. Still alive : a Holocaust girlhood remembered. New York: Feminist Press At The City University Of New York, 2001.
KLÜGER, R. Paisagens da memória autobiografia de uma sobrevivente do Holocausto. [s.l.] São Paulo Ed. 34, 2005.
LENGYEL, O. Os fornos de Hitler: A história de uma sobrevivente de Auschwitz. São Paulo: SP, Editora Crítica, 2018.
MILLU, L.; LYNNE SHARON SCHWARTZ. Smoke over Birkenau. Illinois: Northwestern University Press, 1998.
SCHWEITZER, P. M. Gendered testimonies of the Holocaust : writing life. Lanham ; Boulder: Lexington Books, 2016.
PINE, Lisa. Gender and Holocaust Victims: A Reappraisal. Journal of Jewish Identities: Youngstown State University Center for Judaic and Holocaust Studies, Issue 1, Number 2, July 2008
ROSEN, P.; APFELBAUM, N. Bearing Witness. [s.l.] Bloomsbury Publishing USA, 2001.
SELIGMANN-SILVA, Márcio Narrar o trauma – a questão dos testemunhos de catástrofes históricas. In: Psicologia Clínica, Rio de Janeiro, vol. 20, nº 1, p. 65-82, 2008.
SELIGMANN-SILVA, Márcio. História, Memória e Literatura: O testemunho na Era das Catástrofes. São Paulo: Unicamp, 2003.
WAXMAN, Z. Unheard Testimony, Untold Stories: The representation of women's Holocaust experiences. Women's History Review. 12, 2007

Programa

Dia 1 - Desvendando a IA Generativa e o Poder dos Prompts
Apresentação da IA Generativa, dos Modelos de Linguagem de Grande Escala (LLMs) e dos conceitos fundamentais da engenharia de prompts. Análise da anatomia de um prompt eficaz (instrução, contexto, persona, formato). Introdução da proposta de mini-projeto prático a ser desenvolvido ao longo do curso.

Dia 2 - Princípios e Técnicas Fundamentais de Engenharia de Prompts
Aprofundamento em técnicas essenciais para o refinamento de prompts, como clareza, especificidade, uso de delimitadores e a arte da iteração. Exploração de estratégias para definir persona, tom e formato da resposta da IA, incluindo a técnica de "few-shot prompting" e a análise de erros comuns.

Dia 3 - Técnicas Avançadas, Ética Prática e Aplicações Profissionais
Estudo de técnicas avançadas como "Chain-of-Thought" (Cadeia de Pensamento) e prompts de autorreflexão. Discussão sobre ética na prática, incluindo o uso de prompts para identificar vieses. Participação de especialista convidada para apresentar casos de uso da IA na produção de conteúdo profissional. Início do desenvolvimento dos mini-projetos.

Dia 4 - Desenvolvimento de Projetos, Ética Aprofundada e o Futuro da IA
Discussão sobre implicações éticas complexas (autoria, plágio, desinformação) e o papel do humanista na construção de uma IA responsável. Finalização e apresentação dos mini-projetos práticos, com feedback coletivo. Panorama sobre o futuro da IA e indicação de recursos para aprendizado contínuo.

Bibliografia:
1. Benamara, F., Taboada, M., & Mathieu, Y. (2017). Evaluative Language Beyond Bags of Words: Linguistic Insights and Computational Applications. Computational Linguistics, 43(1), 201-264.
2. Bender, E. M., Gebru, T., McMillan-Major, A., & Shmitchell, S. (2021). On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models Be Too Big?. In Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (FAccT '21).
3. Giray, L. (2024). The Prompt Report: A Systematic Survey of Prompting Techniques. arXiv preprint arXiv:2403.13551.
4. Grimmer, J., Roberts, M. E., & Stewart, B. M. (2022). Text as Data: A New Framework for Machine Learning and the Social Sciences. Princeton University Press.
5. Liu, P., Yuan, W., Fu, J., Jiang, Z., Hayashi, H., & Neubig, G. (2022). Pre-train, Prompt, and Predict: A Systematic Survey of Prompting Methods in Natural Language Processing. ACM Computing Surveys, 55(9), 1-35.
6. Oppenlaender, J. (2024). A Prompt Pattern Catalog to Enhance Prompt Engineering with ChatGPT. arXiv preprint arXiv:2302.11382.
7. Silva, T. F. L. da. (2022). O Pão Que O Viado Amassou: contribuições da semiótica para o processamento de língua natural. Estudos Semióticos, 18(3), 70-92.
8. Silva, T. F. L. da. (2023). Using transformer networks and tensive semiotics to improve sentiment analysis accuracy in tourism digital platforms. In Semiotica e intelligenza artificiale (pp. 131-147). Aracne.
9. Silva, T. F. L. da. (2023). Humanismo digital e transformação social: campos abertos para o fomento da inovação nas Ciências Humanas e Sociais. Revista Sciencia Veritas, 2, 5-8.
10. Silva, T. F. L. da, et al. (2025). CDB: A Unified Framework for Hope Speech Detection Through Counterfactual, Desire, and Belief. In Findings of the Association for Computational Linguistics: NAACL 2025.
11. Sivasubramaniam, S., & Gurevych, I. (2024). An Empirical Categorization of Prompting Techniques for Large Language Models: A Practitioner’s Guide. In Proceedings of the 2024 Conference of the North American Chapter of the Association for Computational Linguistics: Human Language Technologies (NAACL 2024).
12. Wei, J., Wang, X., Schuurmans, D., Bosma, M., Chi, E., Le, Q., & Zhou, D. (2022). Chain-of-Thought Prompting Elicits Reasoning in Large Language Models. Advances in Neural Information Processing Systems, 35.
13. White, J., Fu, Q., Hays, S., Sandborn, M., Olea, C., Gilbert, H., ... & Schmidt, D. C. (2023). A Prompt-Based Probing Framework for Connecting Language Models to Knowledge Bases. arXiv preprint arXiv:2305.14924.
14. Zhang, T., Ke, P., Chen, Y., Zhang, J., & Li, F. (2023). A Systematic Survey of Prompt Engineering in Large Language Models: Techniques and Applications. arXiv preprint arXiv:2402.07927.