Programa

O curso permitirá o desenvolvimento de habilidades orais e escritas, visando a descrever lugares, viagens e livros. A partir desses eixos temáticos, serão revisados aspectos importantes para a comunicação oral e escrita, assegurando ao aluno maior confiança para se expressar corretamente em francês. Neste curso serão trabalhos os seguintes objetivos comunicativos e linguísticos, por meio dos gêneros textuais abaixo relacionados.

Objetivos comunicativos:
Descrever lugares
Relatar viagens
Descrever livros, obras literárias
Sintetizar conteúdos sobre livros e obras literárias
Objetivos linguísticos:
Adjetivos qualificativos para descrever lugares
Preposições de lugar
Pronomes relativos
Gêneros textuais:
Resenha de livros
Verbetes de guias de turismo
Folhetos turísticos

Referências bibliográficas:
DOLZ, J. As atividades e os exercícios de língua: uma reflexão sobre a engenharia didática. DELTA: Documentação e Estudos em Linguística Teórica e Aplicada, [S. l.], v. 32, n. 1, 2016. Disponível em:
https://revistas.pucsp.br/index.php/delta/article/view/26773. Acesso em: 17 abr. 2025.

MAGNONI, L. T; LOUSADA, E. G. De la vie quotidienne à la vie universitaire: genres textuels pour l´ enseignement-apprentissage du français langue étrangère. Belo Horizonte, Editora UFMG, 2024.

Programa

UNIDAD I: ¿Qué es América Latina? El problema de los nombres y la identidad. Antecedentes del pensamiento crítico latinoamericano en el siglo XVIII-XIX. El estado oligárquico y el positivismo. Reacción antipositivista, espiritualismo y modernismo. La expansión imperialista de Estados Unidos en América Latina y el Caribe. José Martí, Nuestra América y antiimperialismo. José Enrique Rodó: Arielismo, latinoamericanismo y antiimperialismo. La Revolución Mexicana y su influencia.

UNIDAD II: La Reforma Universitaria y su impacto. La Revolución Rusa y su influencia. Anarquismo, socialismo y comunismo. El marxismo latinoamericano entre la mimesis y la originalidad. El nacionalismo popular, el antiimperialismo y los movimientos nacional-populares. Debates sobre mestizaje e indigenismo.

Unidad III: Antecedentes del pensamiento afro-latinoamericano en el siglo XIX. El panafricanismo y la crítica al racismo, al colonialismo y a los legados de la esclavitud. El renacimiento negro de Harlem y su influencia regional. La UNIA y su prédica pan-africana. El indigenismo haitiano y la negritud de las Antillas francesas. El panafricanismo revolucionario de las Antillas británicas. Panafricanismo y antirracismo en Brasil.

UNIDAD IV: Del ensayismo a las ciencias sociales latinoamericanas. La teoría del desarrollo y la sociología de la modernización. La Revolución Cubana y la nueva izquierda en América Latina. Los debates en torno al reformismo y la revolución. La descolonización en África y Asia. Socialismo, antiimperialismo y tercermundismo. De la CEPAL a la Teoría de la dependencia.

Unidad V: El debate en torno a la existencia de una filosofía latinoamericana. Historia de las ideas y la Filosofía de la Liberación. Cristianismo y revolución. La Teología de la Liberación. Paulo Freire y la Pedagogía del Oprimido. Del indigenismo a la indignidad.

Unidad VI: Las dictaduras latinoamericanas y el neo-liberalismo. Teorías de la transición democrática. Globalización y posmodernidad. Crisis del neoliberalismo, nuevos movimientos sociales y el giro progresista en América Latina. El neo-populismo. El socialismo del siglo XXI. Los feminismos latinoamericanos. Poscolonialismo y teoría descolonial.

BIBLIOGRAFIA

Altamirano, Carlos (dir), Historia de los intelectuales latinoamericanos, tomo II, Buenos Aires, Katz, 2008.
Almanza-Hernández, Roberto, “Panafricanismo afrocaribeño en George Padmore y C.L.R. James: insumos para ampliar la genealogía de la teoría descolonial”, Tabula Rasa, Núm. 35 (2020): Julio - Septiembre.
Aricó, José, Mariátegui y los orígenes del marxismo latinoamericano, Pasado y Presente, México, 1980.
Ardao, Arturo: “Panamericanismo y latinoamericanismo”, en Zea, Leopoldo (coord.): América Latina en sus ideas, México, Siglo XXI, 2000.
Cardoso, Fernando Henrique, Faletto, Enzo, Dependencia y desarrollo en América Latina, México, Siglo XXI, 1994.
Cueva, Agustín, “El marxismo latinoamericano: historia y problemas actuales (1987)”, en, Cueva Agustín, Entre la Ira y la Esperanza, CLACSO, Buenos Aires, 2008.
Beorlegui, Carlos, Historia del pensamiento filosófico latinoamericano, Universidad de Deusto, Bilbao, 2004.
Borón, Atilio, Socialismo del Siglo XXI ¿Hay vida después del Neoliberalismo?, Ediciones Luxemburg, Buenos Aires, 2011.
Devés Valdés, Eduardo, El Pensamiento Latinoamericano en el siglo XX, Tomo I,
Biblos, Buenos Aires, 2009.
Dos Santos, Theothonio, La teoría de la dependencia. Balance y perspectivas, Plaza & Janés, Buenos Aires, 2003
Carneiro, Sueli, Racismo, sexismo e desigualdade no Brasil, São Paulo, Selo Negro Edições, 2011.
Castro-Gómez, Santiago y Grosfoguel, Ramón El Giro Decolonial, Santiago Castro Gómez y Ramón Grosfoguel (eds.), Bogotá, Siglo del Hombre Editores, Pontificia Universidad Javeriana,2007.
Guevara, Ernesto, El socialismo y el hombre en Cuba, Editorial Ciencias Sociales, La Habana, 1993.
Haya de la Torre, Víctor Raúl, El anti-imperialismo y el Apra, Amauta, Lima, 1970.
Césaire, Aimé, O Discurso sobre colonialismo, São Paulo,Veneta,2019. Dussel, Enrique, “Modernidad, Europa y Eurocentrismo” en Lander, E. (comp.), La Colonialidad del Saber: Eurocentrismo y ciencias sociales, Buenos Aires, CLACSO, 2005. Dussel, Enrique, 1492 El encubrimento Del Otro: Hacia El origen Del mito de La modernidad, La Paz, UMSA, Plural, conferencia 5. Dussel, Enrique, Filosofia da libertação: Crítica à ideologia da exclusão, São Paulo, Paulus Editora, 2020, capítulo 1
.Dussel, Enrique, Mendieta,Eduardo, Bohórquez (editores), Carmen, El pensamiento filosófico latinoamericano, del Caribe y “latino” (1300–2000). Historia, corrientes, temas y filósofos. México: CREFAL / Siglo XXI Editores, 2009
Espinosa Miñoso, Yuderkys, “De por qué es necesario un feminismo descolonial: diferenciación, dominación co-constitutiva de la modernidad occidental y el fin de la política de identidad”, Solar, Lima, Vol 12, Nro 1, 2019. Espinosa Miñoso, Yuderkys “Una crítica descolonial a la epistemología feminista crítica”, El Cotidiano, núm. 184, marzo-abril, 2014, UAM. Fanon, Frantz, Pele negra, máscara brancas, São Paulo, Ubu Editora, 2020, capítulo 7. Fanon, Frantz, Os condenados da terra, Juiz de Fora, UFJF, 2006, capítulo 1 y 3.
Fernandes, Florestan. Dominación y desigualdad. El dilema social Latinoamericano : Florestan Fernandes. Antología / Florestan Fernandes; Heloísa Fernandes, compiladora. -- Bogotá : Siglo del Hombre, CLACSO, 2008.
Freire, Paulo, Pedagogia do Oprimido, Paz E Terra, 2019.
Fornet-Betancourt, Raúl, Transformación del marxismo, historia del marxismo en América Latina, Plaza y Valdés-Universidad Autónoma de Nuevo León, México, 1991.
Gargallo, Francesca, Las ideas feministas latinoamericanas, UACM, México, 2005.
González, Leila, Lima, Marcia (org.); Ríos, Flavia (org), Por um feminismo afro-latino-americano, Zahar, 2019.
Guridy, Frank, Hooker, Juliet, “Corrientes de Pensamiento Afrolatinaoemericano”, en De la Fuente, Alejandro, Reid Andrews George ( comp.) Estudios Afrolatinoamericanos una introducción, CLACSO, Afro Latin American Researcher Institute. Harvard University, Buenos Aires, 2018.
Grosfoguel, Ramón. (2018). “¿Negros marxistas o marxismos negros?: una mirada descolonial”.Tabula Rasa, 28, 11-22.
Lao-Montes, Agustín, Contrapunteos diaspóricos, cartografías políticas de Nuestra Afroamérica, Bogotá, Universidad de Externado de Colombia, 2020, capítulo 3.
Larkin Nascimiento, Elisa, Pan-Africanismo na América do Sul, Petropolis, Ediciones Vozes, 1981.
Lowy, Michel “Introducción. Puntos de referencia para una historia del marxismo en América Latina”, en Lowy, Michel, El Marxismo en América Latina, LOM, Santiago de Chile, 2007.
Lugones, María, “Colonialidad y género. Hacia un feminismo descolonial”, en Mignolo, Walter (comp.), Género y descolonialidad, Buenos Aires, Ediciones del Signo, 2008.
Marini, Ruy Mauro, Dialéctica de la dependencia, México, Siglo XXI, 1973.
Mariátegui, José Carlos. Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana. Buenos Aires, Prometeo, 2010.
Martí José, Nuestra América, El Andariego, Buenos Aires, 2006.
Martínez Peria, Juan Francisco, “Jean Louis Vastey, precursor del anticolonialismo en América Latina”, E-l@tina, Vol. 15, num. 55, Buenos Aires, enero- marzo 2017
Martinez Peria, Juan Francisco, “Francisco Bilbao y la cuestión colonial”, En Chávez, Juan Miguel; García Gonzalo, Para una sociología de la emancipación mental, Santiago, Ariadna Ediciones, 2020.
Mendoza, Breny, “La colonialidad del género y poder: De la postcolonialidad a la decolonialidad” En Ochoa, Karina (comp), Miradas en torno al problema colonial Pensamiento anticolonial y feminismos descoloniales en los Sures globales, México, Akal, 2019
Mignolo, Walter. “El pensamiento decolonial: desprendimiento y apertura. Un manifiesto”, En El Giro Decolonial, Santiago Castro Gómez y Ramón Grosfoguel (eds.), Bogotá, Siglo del Hombre Editores, Pontificia Universidad .
Montañez Pico, Daniel. Marxismo Negro, México, Akal, 2020.
Moura, Clòvis, Sociologia do negro brasileiro, São Paulo, Perspectiva, 2019.
Nascimiento, Abdias, O Quilombismo, Sao Paulo, Editora Perspectiva, 2019, documento 9.
Padmore, George,The life and struggles of Negro Toilers, Londres, Red International Labour Unions,1931.
Presbich, Raúl; “El desarrollo económico de la América Latina y algunos de sus principales problemas”; en 50 años de Pensamiento en la CEPAL, FCE, Santiago de Chile, 1998. Quijano, Aníbal, “Colonialidad del poder y clasificación social”, En El Giro Decolonial, Santiago Castro Gómez y Ramón Grosfoguel (eds.), Bogotá, Siglo del Hombre Editores, Pontificia Universidad Javeriana,2007.
Reinaga, Fausto, La Revolución India, La Paz, Minka, 2010.
Restrepo, Eduardo y Rojas, Axel, Inflexión Decolonial, Universidad de Cauca 2010.
Ribeiro, Darcy, El Dilema de América Latina, México, Siglo XXI, 1979.
Rivera Cusicanqui, Silvia, Un mundo Chi´xi es posible, Tinta Limón, Buenos Aires, 2018. Rodó, José Enrique, Ariel, El andariego, Buenos Aires, 2006.
Roitman Rosenmann, Marcos, Pensar América Latina. El desarrollo de la sociología latinoamericana, CLACSO, Buenos Aires, 2008
Ugarte, Manuel, La Nación Latinoamericana, Ayacucho, Caracas, 1978.
Salazar Bondy, Arturo, ¿Existe una filosofía de Nuestra América?, México, Siglo XXI, México, 1968.
Segato, Rita, La crítica de la colonialidad en ocho ensayos, Prometeo, Buenos Aires, 2015.
Svampa, Maristella, Debates Latinoamericanos: Indianismo, desarrollo, dependencia y populismo, Edhasa, Buenos Aires, 2016.
Zapata Silva, Claudia,Intelectuales indígenas en Ecuador, Bolivia y Chile, Quito, Abya Yala, 2013.
Zea, Leopoldo, El pensamiento latinoamericano, Barcelona, Ariel, 1976.
Zea, Leopoldo, La Filosofía Latinoamericana como Filosofía Sin Más, Siglo XXI, Buenos Aires, 2007.

Programa

Tópicos do Curso:


a) Literatura, Filologia e Linguagem:
a.1 - A linguagem do homem
a.2 - Teor de verdade e teor coisal;
a.3 – A literatura de Baudelaire e Marcel Proust;
b) Teoria da História como Narrativa dos de Baixo
b.1 - Marcel Proust ou a história contra o esnobismo de classe;
b.2 - A história pela escrita do narrador literário;
b.3 - História como crítica ao conformismo;
c) Walter Benjamin, Teórico Político:
c.1 - a pobreza como experiência política;
c.2 - A violência redentora;
c.3 – História, estado de exceção e transformação radical;


Cronograma:


Aulas 1 e 2 - Dias 16/11 e 17/11


● Introdução ao Pensamento de Benjamin
- Escritas do fracasso;
- Surge o crítico literário e o filólogo;
- A modernidade literária de Baudelaire;
- Marcel Proust: memória e narrativa;


Aulas 3 e 4 - Dias 23/11 e 24/11


● A história em Walter Benjamin
- O historiador da memória dos vencidos;
- O Em busca do tempo perdido como narrativa histórica;
- O materialista histórico lendo história;
- Benjamin contra a social-democracia;
Aulas 5 e 6 - Dias 30/11 e 01/12


● Walter Benjamin e a Teoria Política
- Qual o sentido do ensaio Crítica da violência? (o diálogo implícito com Carl Schmitt)

- Novamente Benjamin crítico da social-democracia;
- O conceito de história como política;
- O sujeito da transformação social e o Estado de exceção;


Bibliografia Básica


ARENDT, Hannah. Walter Benjamin (1892-1940). In: Homens em Tempos Sombrios. São Paulo. Companhia
das Letras2008.
BENJAMIN, Walter (I). Sobre Alguns Temas em Baudelaire. In: Col. Os Pensadores. São Paulo. Abril Cultural,
1975.
_________________ A Imagem de Proust. In: Obras Escolhidas (Magia e Técnica, Arte e Política). São Paulo.
Brasiliense, 1994.
_________________ Experiência e Pobreza. In: Obras Escolhidas (Magia e Técnica, Arte e Política). São Paulo.
Brasiliense, 1994.
_________________ Melancolia de Esquerda – A propósito do novo livro de poemas de Erich Käsner. In: Obras
Escolhidas (Magia e Técnica, Arte e Política). São Paulo. Brasiliense, 1994.
_________________ O Narrador. Considerações sobre a obra de Nikolai Leskov. In: Obras Escolhidas (Magia e
Técnica, Arte e Política). São Paulo. Brasiliense, 1994.
_________________ Sobre o Conceito de História. In: Obras Escolhidas (Magia e Técnica, Arte e Política). São
Paulo. Brasiliense, 1994.
BENJAMIN, Walter (II). As Afinidade eletivas de Goethe. In: Ensaios Reunidos: Escritos sobre Goethe. São
Paulo. Editora 34, 2009.
______________________ O Idiota de Dostoievski. In: Obras Escolhidas (Magia e Técnica, Arte e Política). São
Paulo. Brasiliense, 1994.
______________________ Para a Crítica da Violência. In: Obras Escolhidas (Magia e Técnica, Arte e Política).
São Paulo. Brasiliense, 1994.
______________________ Sobre a Linguagem em Geral e Sobre a Linguagem do Homem. In: Obras Escolhidas
(Magia e Técnica, Arte e Política). São Paulo. Brasiliense, 1994.
GAGNEBIN, Jeanne-Marie. Walter Benjamin. São Paulo. Brasiliense, 1993.
______________________ História e narração em Walter Benjamin. São Paulo. Perspectiva, 1994
KAHN, Victoria. Sacred Kingship and Political Fiction: Ernst Kantorowicz, Carl Schmitt, Ernst Cassirer, and Walter
Benjamin. In: KAHN, Victoria. The Future of Illusion: Political Theology and Early Modern Texts. Chicago. e
University of Chicago Press, 2014.
KONDER, Leandro. Walter Benjamin. O Marxismo da Melancolia. Rio de Janeiro. Campus, 1988.
LOWY, Michael. Walter Benjamin: Aviso de Incêndio. Uma leitura das teses “Sobre o conceito de história”. São
Paulo. Boitempo, 2005.
_____________ Temps Messianique et Historicité Révolutionnaire chez Walter Benjmain. Vingtième Siègle. Revue
d’ Histoire, nº 117, Janvier-Mars, 2013.
PROUST, Marcel. Em Busca do Tempo Perdido (sete volumes). Varias Editoras e Edições.

Programa

09/08, AULA 1 (expositiva e dialógica) - Código Hays e a mulher na ficção hollywoodiana dos anos 1950
Censura, caça às bruxas, modernização do trabalho doméstico, questões psiquiátricas e bons modos no American way of life da Guerra Fria

16/08, AULA 2 (expositiva e dialógica) - A nostalgia dos anos 1950 no cinema de Hollywood nos anos 1980
A era Reagan e a ressaca dos direitos civis: neo-liberalismo, televangelismo, pós-modernidade e a ilusão de um passado mais ameno e feliz

23/08, AULA 3 (expositiva e dialógica) - Replicantes, algoritmos e a digitalização da mulher na nostalgia futurista distópica dos anos 2010
A ficção científica como base nostálgica: deslocamentos e embaralhamento de tempos, a desmobilização social no olhar adiante por lentes pregressas

30/08, AULA 4 (expositiva e dialógica) - Versão brasileira: a mulher "recatada e do lar" na ficção televisiva com vínculos religiosos
Da ficção global de época nos anos 1980 à ficção contemporânea com valores e comportamentos de época num Brasil cada vez mais evangélico

Bibliografia:

BEASLEY, Chris, BROOK, Heather. The cultural politics of contemporary Hollywood film: power, culture, and society. Manchester: Manchester University Press, 2019.

BOYM, Svetlana. The future of nostalgia. Nova York: Basic Books, 2001.

BRAUN, Samuel; LOPES, Guilherme Esteves Galvão. Evangelicals and Power in Brazil: from José Sarney to Jair Bolsonaro (1985-2022). In: International Journal of Human Sciences Research, v. 3, n. 5, 2023. Disponível em:
https://www.academia.edu/98741676Acesso em: 23 fev. 2024.

BUTLER, Judith P.. Problemas de gênero: feminismo e subversão da identidade. Rio de Janeiro: Civilização Brasileira, 2018.

CREED, Barbara. Return of the monstrous-feminine: feminist New Wave Cinema. Nova York: Routledge, 2022.

CRITCHLOW, Donald T. When Hollywood was right: how movie stars, studio moguls, and big business remade American politics. Nova York: Cambridge University Press, 2013.

DÁVILA, Ignacio Del Valle; MORETTIN, Eduardo. Cinema e história nas Américas. In: IdeAs [En ligne], 7 | Printemps/Été 2016. Disponível em: http://journals.openedition.org/ideas/3144. Acesso em: 03 ago. 2022.

FALUDI, Susan. Backlash: the underclared war against American women. Nova York: Three Rivers Press, 2006.

FERNANDES, Luiz Estevam; KARNAL, Leandro; MORAIS, Marcus Vinícius de; PURDY, Sean. História dos Estados Unidos: das origens ao século XXI. São Paulo: Contexto, 2007.

HADDEN, Jeffrey K.. The rise and fall of American televangelism. In: The Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 527, Religion in the Nineties (May, 1993), pp. 113-130. Disponível em: https://www.jstor.org/stable/1048680. Acesso em: 14 set. 2022.

HALBERSTAM, David. The fifties. Nova York: Villard Books, 1993.

HARAWAY, Donna Jeanne. Simians, cyborgs, and women: the reinvention of nature. Nova York: Routledge, 1991

HUTCHEON, Linda, VÁLDES, Mario J.. Irony, nostalgia, and the postmodern: a dialogue. In: Poligrafías. Revista de Literatura Comparada, n. 3, 2000, p. 18-41.

KAPLAN, E. Ann. Climate trauma: foreseeing the future in dystopian film and fiction. Nova Brunswick: Rutgers University Press, 2016.

KOZIOL, Mary; TONE, Andrea. (F)ailing women in psychiatry: lessons from a painful past. In: Canadian Medical Association Journal, v.190(20); 22 mai. 2018. Disponível em: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5962395. Acesso em: 14 set. 2022.

MACMANUS, Matthew. The rise of post-modern conservatism: neoliberalism, post-modern culture, and reactionary politics. Londres: Palgrave MacMillan, 2020.

MANOVICH, Lev. The language of new media. Cambridge: MIT Press, 2001.

MULVEY, Laura. Feminist film theory, history, and film studies. In: CALLAHAN, Vicki (edit.). Reclaiming the archive: feminism and lm history. Detroit: Wayne State University Press, 2010.

NÉIA, Lucas Martins. Como a ficção televisiva moldou um país: uma história cultural da telenovela brasileira (1963 a 2020). Tese (Doutorado em Ciências da Comunicação) Escola de Comunicações e Artes da Universidade de São Paulo, São Paulo, 2021. Disponível em: https://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/27/27164/tde-25092023-103535…. Acesso em: 22 nov. 2023.

GOMES, Jorge H. Scola (2017). A teledramaturgia bíblica pela TV Record: sentidos e mediações a partir da produção da mensagem. Ciencias Sociales Y Religión, 19(27), 47–71. Disponível em:
https://periodicos.sbu.unicamp.br/ojs/index.php/csr/article/view/8669763. Acesso em: 23 fev. 2024.

WARE, Susan. American women's history: a very short introduction. Nova York: Oxford University Press.

 

Programa

Aula 1: O tempo na Idade Média: a escatologia cristã e o tempo da Igreja (04/02)
Aula 2: O tempo da Conquista: urgência e aceleração (06/02)
Aula 3: O tempo moderno: prognóstico político e filosofia da história (11/02)
Aula 4: O tempo após o século XX (13/02)

REFERÊNCIAS:
ARANTES, Paulo. O Novo Tempo do Mundo: estudos sobre a era da emergência. São Paulo: Boitempo, 2014.
HARTOG, François. Regimes de Historicidade: presentismo e experiências do tempo. Belo Horizonte: Autêntica Editora, 2013.
KOSELLECK, Reinhart. Futuro Passado: contribuição à semântica dos tempos históricos. Rio de Janeiro: Contraponto; Ed. PUC-Rio, 2006.
LE GOFF, Jacques. A Civilização do Ocidente Medieval. Petrópolis: Vozes, 2018.
LE GOFF, Jacques. Para uma outra Idade Média: tempo, trabalho e cultura no Ocidente. Petrópolis: Vozes, 2014.
MARTINEAU, Jonathan. Time, Capitalism and Alienation: A Socio-Historical Inquiry into the Making of Modern Time. Leiden/Boston: Brill, 2015.
ROSA, Hartmut. Aceleração: a transformação das estruturas temporais na Modernidade. São Paulo: UNESP, 2019.
THOMPSON, Edward. Tempo, disciplina de trabalho e capitalismo industrial. In: Costumes em Comum. São Paulo: Companhia das Letras, p. 267-305, 1999.

Programa

Unitat 1: De persones i d’animals
GRAMÀTICA
- Quantitatius: cada, tot, tothom, cap, res, ningú
-Subjuntiu en oracions subordinades: m'agrada que les persones tinguin...
-Oracions adjectives de relatiu: m'agraden les persones que riuen...
-Sufixos: diminutius i augmentatius
-Estructures: tots dos, cap dels dos, ni l'un ni l'altre, tant amb l'un com...
-Recurs expressiu: endavant; digues; digui, digui
LÈXIC
-Lèxic relacionat amb l'aprenentatge de llengües
-Adjectius per descriure maneres de ser
-Lèxic relacionat amb els animals
FONÈTICA
-Els sons [ʒ] [g/ɣ]
-Les combinacions güe, güi
CULTURA
- Les llengües a Catalunya

Unitat 2: El futur ja és aquí!
GRAMÀTICA
-Futur i futur perfet
-Pronom hi
-Estructures de probabilitat o possibilitat en futur: és possible que, és probable que, probablement, segurament,
potser
-Connectors: si, quan
-Expressions temporals: d'aquí a, l'any que ve...
-Recurs discursiu: ves a saber
LÈXIC
-Lèxic per predir el futur
-Lèxic relacionat amb la robòtica
-Lèxic per descriure un món futur
-Lèxic de fenòmens naturals
FONÈTICA
- Les paraules agudes
CULTURA
- Alexandre Deulofeu: l'historiador del futur

Unitat 3: Peces úniques
GRAMÀTICA
-Expressions d'hipòtesis i suposicions: potser, pot ser que, a veure si, i si...
-Per a què i per
-Quantitatius: gens, cap, res, una mica, poc, gaire, prou, massa
-Noms amb complement preposicional: rellotge de paret, sabates sense cordons...
-Recurs discursiu: òndia, apa
LÈXIC
-Lèxic per descriure objectes
-Noms d'objectes
-Sinònims de cosa
FONÈTICA
-El so [tʃ]
-L'entonació de frases interrogatives: que i què
CULTURA
- Els poemes objecte de Joan Brossa

Unitat 4: Amb la por al cos
GRAMÀTICA
-Passat perifràstic, perfet d’indicatiu i imperfet d’indicatiu
-Plusquamperfet d’indicatiu
-Estructures per expressar dubte, hipòtesi i certesa: no sé si, crec que, pel que sembla, és molt clar que...
-Deure + infinitiu
-Expressions temporals: de seguida, un cop, a continuació, tot just...
-Recurs discursiu: no m’ho puc creure, no pot ser, justa la fusta...
LÈXIC
-Lèxic relacionat amb fets misteriosos i amb la novel·la policíaca
FONÈTICA
-Els sons [ks] i [ʃ]
CULTURA
-La història de les bruixes als Països Catalans

Unitat 5: Tants caps, tants barrets
GRAMÀTICA
-Indicatiu o subjuntiu en oracions subordinades.
-Estructures per expressar certesa, preferència, exigència, voluntat... crec que, no estic segur que...
-Present de subjuntiu
-Perfet de subjuntiu
-Connectors: en primer lloc, en segon lloc, per acabar...
-Tractament forma en un text escrit
-Recurs discursiu: què hi dius?, què en penses?, què n’opines?...
LÈXIC
-Lèxic relacionat amb el turisme de masses
-Lèxic relacionat amb temes socials
FONÈTICA
-Les paraules planes
CULTURA
-Les lligues de debat

BIBLIOGRAFIA
ALABADÍ, J. [et al.]. D’ací i d’allà: Oral A2. València: Tabarca Llibres, 2010.
BADIA, D.; PÉREZ, M. Camí de Ronda: 40 primeres classes de català. Vic: L’Àlber, 2015.
BASTONS, N. [et al.].Gramàtica pràctica del català. Barcelona: Teide, 2012.
BERNADÓ, X.; ESCARTÍN, M. ; PUJOL, A. Som-hi! Elemental 1, 2 i 3. Llengua catalana. Barcelona: Barcanova, 2019.
ESTEBAN, J. Català A2. Barcelona: Teide, 2019.
GUERRERO, I. [et al.]. Nou nivell elemental (1, 2 i 3): Curs de llengua catalana: Formació de persones adultes. Barcelona: Castellnou, 2017.
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Gramàtica de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2016
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Ortografia catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2017. (També disponible en línia)
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Gramàtica essencial de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2018. (També disponible en línia)
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS Gramàtica bàsica i d’ús de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans: 2019.
MAS, M. [et al.]. Veus: Curs de català: Nivell 3. Barcelona: Publicacions de l’Abadia de Montserrat, 2011.
MONEGAL, C. 156 activitats per a parlar en català. Vic: L’Àlber, 2003.
ROIG, N.; PADRÓS, M.; CAMPS, S. Passos 3: Nivell bàsic: Curs de català per a no catalanoparlants. Barcelona: Octaedro, 2017.
RUAIX I VINYET, J. Català fàcil: Curs bàsic per a catalanoparlants. Barcelona: Claret, 2012.

Programa

Ementa:
É pouco conhecida do público acadêmico a existência de fontes medievais em acervos públicos brasileiros, a saber, uma coleção de oito livros de horas, com datações atribuídas ao século XV. Esta coleção encontra-se sob guarda da Biblioteca Nacional do Brasil, e assim, é acessível para consulta – in loco e digital – ao público. É ainda mais importante constatar que tais livros de horas contam com uma quantidade considerável de imagens. Sendo assim, este curso visa apresentar ao público este acervo pouco conhecido. Além disso, também é objetivo do curso analisar de maneira preliminar o conteúdo, os usos e funções dos Livros de horas na sociedade medieval, bem como as questões relativas à sua iluminação.


Programa:
Aula 1: Os Livros de horas: seu conteúdo, usos e funções na sociedade medieval
• A formação dos Livros de horas
• Conteúdo textual dos Livros de horas
• Usos e funções dos Livros de horas

Aula 2: A iluminação dos Livros de horas
• O programa iconográfico dos Livros de horas
• As funções das iluminuras nos Livros de horas

Aula 3: Os manuscritos da Biblioteca Nacional do Rio de Janeiro I
• A formação da coleção da Biblioteca Nacional
• Os Livros de horas da seção de manuscritos

Aula 4: Os manuscritos da Biblioteca Nacional do Rio de Janeiro II
• Os Livros de horas provenientes da Real Biblioteca Portuguesa



Bibliografia:
ALEXANDER, Jonathan J. G. Medieval Illuminators and Their Methods of Work. New Heaven: Yale University Press, 1992.

BASCHET, Jérôme. A Civilização Feudal: do ano mil à colonização da América. Rio de Janeiro: Globo, 2005.

BELL, Susan. “Medieval Women Book Owners: Arbiters of Lay Piety and Ambassadors of Culture”.Signs: Journal of women in culture and society 7/4, 1982, p. 742-768.

BERGE, Damião. “Um livro de horas do século XIV na Biblioteca Nacional”. In: Revista Verbum, Rio de Janeiro, Tomo II, n.1, p. 49-99, mar. 1945.

______. Livros de Horas manuscritos iluminados da Biblioteca Nacional do Rio de Janeiro. [Rio de Janeiro, 1973?]. [609] f. Original. Dat. Rio de Janeiro: Biblioteca Nacional (ms. 23,2,12).

BERGEN, Saskia Van. “The production of Flemish books of hours for the English market: standardization and workshop practices”. In: DEKEYZER, Brigitte; STOCK, Jan Van der. Manuscripts in Transition: recycling manuscripts, texts and images. Leuven: Uitgeverij Peeters, 2005, p. 271-283.

BROWN, Michelle. Understanding illuminated manuscripts: a guide to technical terms. Los Angeles: The J. Paul Getty Museum/The British Library, 1994.

CAMILLE, Michael. Image on the Edge: The Margins of Medieval Art. Londres: Reaktion Books, 1992.

CUNHA, Lygia da Fonseca Fernandes. “Subsídios para a história da Biblioteca Nacional”. Anais da Biblioteca Nacional. Rio de Janeiro, Vol. 101, 1981, p. 123-146.

______. “Real Biblioteca: apontamentos sobre seu acervo”. Anais do Seminário Internacional D. João VI – Um Rei aclamado na América. Rio de Janeiro: MHN, março/2000, p. 208-220.

DAMASCENO, Darcy. Manuscritos – séc XII-XVIII: Pergaminhos ilustrados e documentos preciosos. Rio de Janeiro: Biblioteca Nacional, 1973.

EXPOSIÇÃO PERMANENTE DOS CIMÉLIOS DA BIBLIOTECA NACIONAL. Rio de Janeiro: Leuzinger & Filhos, 1885. Catálogo de exposição.

FAILLACE, Vera Lucia Miranda. Catálogo dos livros de horas da Biblioteca Nacional do Brasil. Rio de Janeiro: FBN, 2016.

FRÓES, Vânia Leite. “O livro de horas dito de D. Fernando – maravilha para ver e rezar”. Anais da Biblioteca Nacional. Rio de Janeiro, Vol. 129, 2011, p. 83-135.

HAMEL, Christopher. “Books for Everybody”. In: A history of illuminated manuscripts. Londres: Phaidon Press, 2006, p. 168-199.

____________. Scribes and Illuminators. Buffalo: University of Toronto Press, 1992.

____________. Manuscritos notáveis. Rio de Janeiro: Companhia das Letras, 2017.

______. “Book of Hours”. In: TURNER, Jane (ed.). The Grove Dictionary of Art. Londres: Macmillan Publishers Limited, 1996, p. 369-372.

MARROW, James. “The Pembroke Psalters Hours”. In: Als Ich Can: liber amicorum in memory of professor Dr. Maurits Smeyers. Leuven: Uitgeverij Peeters, 2005, p. 861-902.

PÄCHT, O. La Miniatura Medieval: una introducción. Madrid: Alianza, 1993.

PENKETH, Sandra. “Women and Book of Hours”. In: SMITH, L., TAYLOR, J. Women and the book: assessing the visual evidence. Toronto: University of Toronto Press, 1996, p. 266-281.

REINBURG, Virginia. “‘For the use of women’: women and books of hours”. Early Modern Women Journal, vol. 4, 2009, p. 235-240.

SAENGER, Paul. “Reading in the Later Middle Ages”. In: CHARTIER, Roger; CAVALLO, Guglielmo. A History of reading in the west. Cambridge: Polity Press, 1999.

SCHMITT, Jean-Claude. “Imagens.” In: SCHMITT, Jean-Claude; LE GOFF, Jacques. Dicionário Analítico do Ocidente Medieval, vol. 1. São Paulo: UNESP.

SCHWARCZ, Lilia Moritz. A longa viagem da Biblioteca dos Reis: do terremoto de Lisboa à Independência do Brasil. Rio de Janeiro: Companhia das Letras, 2002.

STERPONI, Laura. “Reading and meditation in the Middle Ages: Lectio divina and the book of hours”. Text & Talk, nº 28, ano 5, 2008, p. 667-689.

VAUCHEZ, André. A espiritualidade da Idade Média Ocidental. Rio de Janeiro: Zahar, 1995.

WALTHER, I. WOLF, N. Codices Ilustres: los manuscritos iluminados más bellos del mundo desde 400 hasta 1600. Madrid: Taschen, 2005.

WIECK, Roger S. Painted Prayers: The Book of Hours in medieval and Renaissance Art. New York: The Pierpont Morgan Library, 1997.

______. Time Sanctified: the book of hours in medieval art and life. New York: George Braziller Inc, 2001.

Programa

AULA 1 – 12 de agosto: Apresentação do curso
Sugestões de leitura:
ALENCASTRO, Luiz Felipe de. “Prefácio”. In: FERREIRA, Ligia (Org.). Lições de resistência: artigos de Luiz Gama na imprensa de São Paulo e do Rio de Janeiro. São Paulo: Edições Sesc São Paulo, 2020, p. 15-21.
FERREIRA, Ligia. Introdução; Cronologia. In: ______ (Org.). Com a palavra, Luiz Gama: poemas, artigos, cartas,máximas. São Paulo: Imprensa Oficial do Estado de São Paulo, 2011, p. 17-33.
LIMA, Bruno. Hidden thunder: Who Was Luiz Gama? Legal History Insights. Disponível em: <https://legalhistoryinsights.com/hidden-thunder-who-was-luiz-gama/>. Acesso em 08 ago. 2021.

AULA 2 – 13 de agosto: Ser negro, “livre” e intelectual no Brasil escravista e oitocentista
Sugestões de leitura:
CHALHOUB, Sidney. O grande medo de 1852 (à guisa de introdução); Escravismo. In: ______. A força da escravidão: ilegalidade e costume no Brasil oitocentista. São Paulo: Cia. das Letras, 2012, p. 13-43.
PINTO, Ana Flávia Magalhães. Entre nós e laços. In: ______. Escritos de liberdade: literatos negros, racismo e cidadania no Brasil oitocentista. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2018, p. 29-35.
Análise de fonte primária: [a confirmar]

AULA 3 – 19 de agosto: Primeiras interpretações sobre Luiz Gama
Sugestões de leitura:
AZEVEDO, Elciene. Introdução. In: ______. Orfeu de carapinha: a trajetória de Luiz Gama na imperial cidade de São Paulo. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 1999, p. 19-33.
MENNUCCI, Sud. O precursor do abolicionismo no Brasil (Luiz Gama). São Paulo; Rio de Janeiro; Recife; Porto Alegre: Companhia Editora Nacional, 1938. (Brasiliana, v. 119).

AULA 4 – 20 de agosto: Luiz Gama e a Literatura
Sugestões de leitura:
AZEVEDO, Elciene. Ao som da marimba. In: _____. Orfeu de carapinha: a trajetória de Luiz Gama na imperial cidade de São Paulo. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 1999, p. 35-78.
FERREIRA, Ligia. Luiz Gama, o primeiro poeta afro-brasileiro. In: ______ (Org.).
Com a palavra, Luiz Gama: poemas, artigos, cartas, máximas. São Paulo: Imprensa Oficial do Estado de São Paulo, 2011, p. 37-43.
Análise de fonte primária: [a confirmar]

AULA 5 – 26 de agosto: Luiz Gama e o Direito
Sugestões de leitura:
AZEVEDO, Elciene. José Mulato encontra Luiz Gama; Para além dos tribunais. In: ______. O Direito dos Escravos. Lutas jurídicas e abolicionismo na Província de São Paulo. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2010, p. 73-157.
______. O rábula da liberdade. In: ______. Orfeu de carapinha: a trajetória de Luiz Gama na imperial cidade de São Paulo. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 1999, p. 189-264.
PEREIRA, Paulo Henrique. O direito e o avesso do escravismo: comentários sobre casos escolhidos de Luiz Gama e as ações de liberdade. In: CONGRESSO BRASILEIRO DE HISTÓRIA DO DIREITO. 9., 2018, Rio de Janeiro. Anais... Rio de Janeiro: IBHD, 2018, p. 13-32. 
Análise de fonte primária: [a confirmar]

AULA 6 – 27 de agosto: Luiz Gama e o Jornalismo
Sugestões de leitura:
FERREIRA, Ligia. Introdução. In: ______. (Org.). Lições de resistência: artigos de Luiz Gama na imprensa de São Paulo e do Rio de Janeiro. São Paulo: Edições Sesc São Paulo, 2020, p. 23-80.
Análise de fonte primária: [a confirmar]

BIBLIOGRAFIA
A ABOLIÇÃO em São Paulo. Revista do Arquivo Municipal, 13 mai. 1918, p. 261-272.
ALENCASTRO, Luiz Felipe de. “Prefácio”. In: FERREIRA, Ligia (Org.). Lições de resistência: artigos de Luiz Gama na imprensa de São Paulo e do Rio de Janeiro. São Paulo: Edições Sesc São Paulo, 2020, p. 15-21.
ALONSO, Ângela. Flores, votos e balas: o movimento pela abolição da escravidão no Brasil. Tese de Livre-Docência (Sociologia) – Faculdade de Filosofia, Letras e Ciências Humanas, São Paulo, 2012.
AZEVEDO, Celia. Onda negra, medo branco: o negro no imaginário das elites, século XIX. 3. ed. São Paulo: Annablume, 2004.
AZEVEDO, Elciene. O Direito dos Escravos. Lutas jurídicas e abolicionismo na Província de São Paulo. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2010.
______. Orfeu de carapinha: a trajetória de Luiz Gama na imperial cidade de São Paulo. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 1999.
CÂMARA, Nélson. Escravidão nunca mais! Um tributo a Luiz Gama. São Paulo: Lettera.doc, 2009.
______. O advogado dos escravos: Luiz Gama. São Paulo: Lettera.doc, 2010.
CASTRO, Hiléia Araújo de. Esaú e Jacó ou Luiz Gama e André Rebouças: um estudo sobre a negritude no Brasil Imperial. 1999. 171 f. Dissertação (Mestrado em História Social) – Faculdade de Filosofia, Letras e Ciências Humanas, Universidade de São Paulo, São Paulo.
CHALHOUB, Sidney. A força da escravidão: ilegalidade e costume no Brasil oitocentista. São Paulo: Companhia das Letras, 2012.
______. Visões da liberdade: uma história das últimas décadas da escravidão na Corte. São Paulo: Cia. das Letras, 1990.
CONRAD, Robert. Os últimos anos da escravatura no Brasil, 181850-1888. Rio de Janeiro: Civilização Brasileira; Brasília: INL, 1975. Trad. Fernando de Castro Ferro.
COSTA, Emília Viotti da. A abolição. 9 ed. São Paulo: Editora UNESP, 2010.
DIAS, Maria Odila Leite da Silva. Quotidiano e poder em São Paulo no século XIX. São Paulo: Brasiliense, 1984.
FELIPE, Adilson Ednei. Engenho de letras: imprensa, livro e leitura como estratégia de ascensão negra na segunda metade do século XIX. 2016. 105 f. Dissertação (Mestrado em História Social) – Faculdade de Filosofia, Letras e Ciências Humanas, Universidade de São Paulo, São Paulo.
______. Homens de Letras: intelectuais negros no Brasil Imperial. Sankofa. Revista de História da África e de Estudos da Diáspora Africana, ano IX, n. XVII, ago. 2016, p. 74-98.
FERREIRA, Ligia. A voz negra na autobiografia:o caso de Luiz Gama. In: GALLE, Helmut; OLMOS, Ana Cecilia; KANZENPLOSKY, Adriana; IZARRA, Laura. (org.).
Em primeira pessoa. Abordagens de uma teoria da autobiografia. São Paulo: Annablume, 2009, v. , p. 227-236.
______ (Org.). Com a palavra, Luiz Gama: poemas, artigos, cartas, máximas. São Paulo: Imprensa Oficial do Estado de São Paulo, 2011.
______. De escravo a cidadão: Luiz Gama, voz negra no abolicionismo. In: MACHADO, Maria Helena; CASTILHO, Celso. (Org.). Tornando-se livre. Agentes históricos e lutas sociais no processo da Abolição. São Paulo: EDUSP - Editora da Universidade de São Paulo, 2015a, v. 1, p. 213-236.
______. Ethos, poética e política nos escritos de Luiz Gama. Revista Crioula (USP), v. 1, p. 1-20, 2012.
______ (Org.). Lições de resistência: artigos de Luiz Gama na imprensa de São Paulo e do Rio de Janeiro. São Paulo: Edições Sesc São Paulo, 2020.
_____. Luiz Gama: defensor dos escravos e do Direito. In: MOTA, Carlos Guilherme (org.). Os Juristas na formação do Estado-nação brasileiro: de 1850 a 1930. São Paulo: Saraiva, 2010a, v. 2, p.?
_____. Luiz Gama em contraponto: visões do Brasil. Afro B - Revista do Museu Afro Brasil, São Paulo, p. 57 - 61, 01 out. 2010b.
______. Luiz Gama (1830-1882): étude sur la vie et l'oeuvre d'un noir citoyen, poète et militant de la cause antiesclavagiste au Brésil. 2001. 920 f. Tese (Doutorado em Estudos Portugueses e Brasileiros) – Université Paris 3 - Sorbonne, Paris, França.
_____. Luiz Gama : Poeta e cidadão. Memória da luta negra em São Paulo. São Paulo: Prefeitura de São Paulo / Secretaria Municipal da Educação / Coordenadoria do Negro, 2005.
_____. Luiz Gama por Luiz Gama: carta a Lúcio de Mendonça. Teresa - Revista de Literatura Brasileira [8 | 9], São Paulo, p. 300-321, 2008.
_____. Luiz Gama: um abolicionista leitor de Renan. Estudos Avançados, 21 (60), 2007, p. 271-288.
______. No coração, a liberdade: as cartas exemplares de Luiz Gama. Cândido - Jornal da Biblioteca Pública do Paraná, Curitiba, Paraná, 13 jul. 2015b.
______. O sonho sublime de um ex-escravo. Revista de História, Rio de Janeiro, v. 9, p. 66-68, 2013.
______. Primeiras Trovas Burlescas e outros poemas - Luiz Gama. Editora Martins Fontes, 2000.
GOMES, Flávio; MACHADO, Maria Helena. Da abolição ao pós-emancipação: ensaiando alguns caminhos para outros percursos. In: MACHADO, Maria Helena; CASTILHO, Celso (Orgs.) Tornando-se livre. Agentes históricos e lutas sociais no processo de abolição. São Paulo: Edusp, 2015, p. 19-41.
LIMA, Bruno. Hidden thunder: Who Was Luiz Gama? Legal History Insights. Disponível em: <https://legalhistoryinsights.com/hidden-thunder-who-was-luiz-gama/>. Acesso em 08 ago. 2021.
LIMA, Bruno; PACHECO, Luiza. Historiografia da escravidão e aspectos da obra deLuiz Gama. In: CONGRESSO SERGIPANO DE HISTÓRIA & IV ENCONTRO ESTADUAL DE HISTÓRIA DA ANPUH/SE, 4., 2014, Aracaju. Anais eletrônicos... Aracaju: Instituto Histórico e Geográfico de Sergipe, 2014. Disponível em: <http://www.encontro2014.se.anpuh.org/resources/anais/37/1424128100_ARQU…;. Acesso em: 05 out. 2017.
MACHADO, Maria Helena. Crime e escravidão. Trabalho, luta e resistência nas lavouras paulistas. 1830-1888. Brasiliense: São Paulo, 1987.
______. O plano e o pânico. Os movimentos sociais na década da abolição. São Paulo: Edusp, 1994.
______. Sendo cativo nas ruas: a escravidão urbana na cidade de São Paulo. In: PORTA, Paula (Org.). História da cidade de São Paulo. São Paulo: Paz e Terra, 2004, v. 2, p. 59-99.
______; CASTILHO, Celso (orgs.). Tornando-se livres: agentes históricos e lutas sociais no processo de abolição. São Paulo: Edusp, 2015.
MENNUCCI, Sud. O precursor do abolicionismo no Brasil (Luiz Gama). São Paulo; Rio de Janeiro; Recife; Porto Alegre: Companhia Editora Nacional, 1938. (Brasiliana, v. 119).
MOLINA, Diego. Luiz Gama. A vida como prova inconcussa da história. Estudos Avançados, 32 (92), 2018, p. 147-165.
PARRON, Tâmis. A política da escravidão no Império do Brasil (1826-1865). Rio de Janeiro: Civilização Brasileira, 2011.
PAULINO, Mara Regina. A estética do ser/estar no “entre lugares”. Imagens do negro, do mestiço, do mulato e do branco em Primeiras Trovas Burlescas de Getulino, de Luiz Gama. 2010. 140 f. Dissertação (Mestrado em Estudos Comparados de Literaturas de Língua Portuguesa) – Faculdade de Filosofia, Letras e Ciências Humanas, Universidade de São Paulo, São Paulo.
PENA, Eduardo Spiller. Pajens da Casa Imperial: jurisconsultos, escravidão e a Lei de 1871. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2001.
PEREIRA, Paulo Henrique. O direito e o avesso do escravismo: comentários sobre casos escolhidos de Luiz Gama e as ações de liberdade. In: CONGRESSO BRASILEIRO DE HISTÓRIA DO DIREITO. 9., 2018, Rio de Janeiro. Anais eletrônicos... Rio de Janeiro: IBHD, 2018, p. 13-32. Disponível em: <https://ibhd.org.br/wp-content/uploads/2020/10/Anais-2017.pdf>. Acesso em: 13 mai. 2019. 
PINTO, Ana Flávia Magalhães. Escritos de liberdade: literatos negros, racismo e cidadania no Brasil oitocentista. Campinas, SP: Editora da Unicamp, 2018. 
PULS, Maurício. A intelectualidade negra do Império. Pesquisa Fapesp, ed. 249, nov. 2016, p. 80-84.
SANTOS, Adriano. Projeções do “eu” e identidades nas narrativas dos abolicionistas Luiz Gama e Frederick Douglass. 2014, 156 f. Dissertação (Mestrado em Estudos Linguísticos e Literários em Inglês) – Faculdade de Filosofia, Letras e Ciências Humanas, 2014.
SANTOS, Eduardo. Luiz Gama e a sátira racial como poesia da transgressão: poéticas diaspóricas como contranarrativa à ideia de raça. Almanack. Guarulhos, n. 11, p. 728-748, dez. 2015.
______. Luiz Gama, um intelectual diaspórico: intelectualidade, relações étnico-raciais e produção cultural na modernidade paulistana (1830-1882). 2014, 258 f. Tese (Doutorado em História Social) – Pontifícia Universidade Católica, São Paulo.
SANTOS, Luiz. Luiz Gama. São Paulo: Selo Negro, 2010. (Retratos do Brasil Negro).
SCHWARCZ, Lilia Moritz. O espetáculo das raças. Cientistas, instituições e questão racial no Brasil, 1870-1930. São Paulo: Companhia das Letras, 1993.
______. Retrato em branco e negro: jornais, escravos e cidadãos em São Paulo no final do século XIX. São Paulo: Companhia das Letras, 1987.
______; GOMES, Flávio (Orgs.). Dicionário da escravidão e da liberdade: 50 textos críticos. São Paulo: Companhia das Letras, 2018, p. 285-291.
SCHWARZ, Roberto. Autobiografia de Luiz Gama. Novos Estudos CEBRAP, n. 25, out. 1989, p. 136-141.
SILVA, Edmar. Luiz Gama: poeta e cidadão, memória da luta negra em São Paulo.
São Paulo: Prefeitura Municipal: Coordenadoria Especial dos Assuntos da População Negra, 2004.
SILVA, Luiz. Luiz Gama: uma trajetória além de seu tempo. Estudos afro-asiáticos, CEAA, n. 16, 1989.
SILVA, Júlio Romão da (org.). Luís Gama Arauto da Liberdade Profeta da República. Rio de Janeiro: Edições M. G. L., 1983.
______. Luiz Gama e suas poesias satíricas. Rio de Janeiro: CEB, 1954. SOUZA, Maria Cecília. O preto no branco : a trajetória de escritor de Luiz Gama. In: Vidal, D. G.; Hilsdorf, M. L. S. (orgs.). Brasil 500 anos : tópicas em história da educação, São Paulo: EDUSP, 2001.
______. A leitura entre o sonho e a insônia : a autobiografia de Luiz Gama, abolicionista e ex-escravo. São Paulo, séc. XIX. In: LEITURA e escrita em Portugal e no Brasil, 1500-1970: actas, Porto: Sociedade Portuguesa de Ciências da Educação, 1998.
TEIXEIRA, Kátia Leiróz. O Grito da Cor: a liberdade no pensamento abolicionista de Luiz Gama. 1999. [?] f. Dissertação (Mestrado em História) – Programa de Pós-Graduação em História, Universidade do Estado do Rio de Janeiro.

TOPLIN, Robert. The abolition of slavery in Brazil. New York: Atheneum, 1972.

Programa

AULA 1 (02/02/2024): Introdução a uma estilística na filosofia e historiografia das ciências
1. A noção de estilo nas ciências da linguagem
2. A estilística de Bally (1951)
3. A estilística de Vossler (1904)
4. Os estudos de estilo de Spitzer (1969)
5. O estilo na fala segundo Edward Sapir (1927)
6. O colóquio Qu’est-ce que le style? e o estilo para Rastier (1994)


AULA 2 (07/02/2024): O estilo nas artes
1. A reflexão de Gombrich acerca do estilo (1950)
2. As categorias do estilo nas artes segundo Otávio Bueno (2018)


AULA 3 (09/02/2024): O estilo nas ciências: o estilo enquanto um estilo de um coletivo de pensamento
1. A sociologia do saber de Karl Mannheim (1925)
2. O estilo de pensamento em Ludwik Fleck: o Gênese e desenvolvimento de um fato científico (1935)
3. Jonathan Harwood e os estilos de pensamento científico na comunidade genética alemã (1900-1933) (1994)


AULA 4 (16/02/2024): A filosofia do estilo de Granger (1968)
1. A filosofia do estilo de Granger (1968)
2. Estilo e objetividade nas ciências físicas
2.1. A escolha dos tipos de problema
2.2. Princípios muito gerais de apreensão de objetos em um campo
2.3. O nível do rigor
2.4. O papel do instrumental


AULA 5 (21/02/2024): O estilo na historiografia das ciências: os estilos de pensamento científico na obra de Alistair Crombie (1994)
1. Estilo de postulação: a geometria dos gregos.
2. Estilo experimental: a ciência do século XVII.
3. Estilo de modelagem hipotética: as ciências cognitivas e a linguística do século XX
4. Estilo taxonômico: a cladística e a tipologia linguística
5. Estilo estatístico e probabilístico: sociolinguística, as ciências do solo e do clima e a mecânica quântica
6. Estilo de derivação histórica: o evolucionismo e a linguística histórica


AULA 6 (23/02/2024): O estilo de raciocínio de Hacking e o estilo em Gavroglu (década de 90)
1. Linguagem, verdade e razão
2. Estilo para historiadores e filósofos
3. O estilo estatístico para Hacking
4. O estilo matemático para Hacking
5. O estilo de laboratório, de Hacking
6. O estilo e o contexto da descoberta: Kostas Gavroglu


AULA 7 (28/02/2024): Bezerra e outras noções de estilo (até 2018)
1. Merleau-Ponty, a linguagem indireta e as vozes do silêncio
2. O estilo em ciência e em história da ciência: a estilística de Paty
3. O estilo de saber, de Kwa
4. Bezerra e o estilo enquanto unidade de mediação epistêmica
4.1. Unidade epistêmica
4.2. Unidade de mudança científica
4.3. Estilo e paradigmas (Kuhn)
4.4. Estilo e programas de pesquisa (Lakatos)
4.5. Estilo e tradições de pesquisa (Laudan)
4.6. Estilo e estratégias de restrição e seleção (Lacey)
4.7. Estilos como unidade de mediação epistêmica

AULA 8 (01/03/2024): Bueno: estilos como padrão de relações inferenciais e categorias estilísticas (anos 2010 em diante)
1. Uma visão pluralista dos estilos de raciocínio científico
2. Estilos como padrões de relações inferenciais
3. Visão ampla de estilo: Hacking
4. Visão estrita de estilo: Bueno
5. Os estilos e a desunidade da ciência
6. As categorias que determinam um estilo
6.1. Questões possíveis
6.2. Técnicas e procedimentos
6.3. A heurística
6.4. Padrões de inferência
6.5. A constituição do objeto

BIBLIOGRAFIA:

    
BALLY, Charles. Traité de Stylistique Française. Paris: Klincksiek, 1951.
BEZERRA, Valter Alnis. “Estilos de raciocínio científico e o problema dos registros de teorização metacientíficas”. In: CHIBENI, Silvio Seno et al. (eds.). Filosofía e Historia de la Ciencia en el Cono Sur. Selección de trabajos del X Encuentro de la Associación de Filosofía y Historia de la Ciencia del Cono Sur. Córdoba, 2018, pp. 56-67.
BUENO, Otávio. “Styles of reasoning: a pluralist view”. In: Studies in History and Philosophy of Science, 43 (2012), pp. 657-665.
_____________“Estilos de Raciocínio Científico nas Ciências e nas Artes”. In: CHIBENI, Silvio Seno et al. (eds.). Filosofía e Historia de la Ciencia en el Cono Sur. Selección de trabajos del X Encuentro de la Associación de Filosofía y Historia de la Ciencia del Cono Sur. Córdoba, 2018, p. 33-45.
CROMBIE, Alistair C. “Philosophical perspectives and shifting interpretations of Galileo”. In: HINTIKKA, J.; GRUENDER, D.; AGAZZI, E. (eds.). Theory change, ancient axiomatics and Galileo’s methodology. Dordrecht: Reidel, 1981, pp. 271-86.
____________Styles of Scientific Thinking in the European Tradition. 3 volumes. London: Duckworth, 1994.
FLECK, Ludwik. Gênese e desenvolvimento de um fato científico: Introdução à doutrina do estilo de pensamento e do coletivo de pensamento. Tradução de G. Otte e M. C. de Oliveira. Belo Horizonte: Fabrefactum, 2010 [1935].
GAVROGLU, Kostas. “Differences in style as a way of probing the contexto of Discovery”. Philosophy 45: 53-75, 1990.
GRANGER, Gilles-Gaston. Filosofia do Estilo. Tradução de Scarlett Marton. São Paulo: Perspectiva/EDUSP, 1974 [1968].
_________________ “Estilo e objetividade nas ciências físicas”. In: Cadernos de História e Filosofia da Ciência (Série 3) 5: 17-34, 1995.
Gombrich, Ernst. The Story of Art. London: Phaidon, 1950.
________________ Meditations on a Hobby Horse. London: Phaidon, 1963.
________________ Art and Illusion. London: Phaidon, 1960.
HACKING, Ian. Representar e intervir: tópicos introdutórios de filosofia da ciência natural. Tradução de Pedro Rocha de Oliveira. Rio de Janeiro: EdUERJ, 2012 [1983].
________________ “The self-vindication of the laboratory sciences”. In: Science as Practice and Culture, edited by Andrew Pickering. Chicago: University of Chicago Press, 29-64, 1991..
________________ “Statistical language, statistical truth and statistical reason: the self-authentication of a style of reasoning”. In: Social dimensions of Science, edited by Ernan McMullin. Notre Dame, Ind.: Notre Dame U. P., 130-157, 1992.
________________ “Imagine radicalmente costruzionaliste dell progresso matematico”. In: Realismo/Antirealismo, editado por A. Pagnini. Florence: La Nuova Italia Editrice, 59-92, 1995.
________________“Styles of scientific thinking or reasoning: a new analytical tool for historians and philosophers of the sciences”. In: GAVROGLU, K. et al. (eds.). Trends in historiography of Science, Kluwer Academic Publishers, 1994, pp. 31-48
_________________ Ontologia histórica. Tradução de Leila Mendes. São Leopoldo: Editora Unisinos, 2009 [2002].
HARWOOD, Jonathan. Styles of scientific thought. The german genetics Community 1900-1933. Chicago: University of Chicago, 1994.
KWA, Chunglin. Styles of Knowing: a New History of Science from Ancient Times to the Present. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2011.
LAKATOS, Imre. The Methodology of Scientific Research Programmes. Philosophical Papers, volume 1. In: WORRALL, J. & CURRIE, G. (eds.) Cambridge: Cambridge University Press, 1978.
LACEY, Hugh. Valores e atividade científica 1. Tradução de Marcos Barbosa de Oliveira et alli. Introdução e prefácio de Pablo Rubén Mariconda. São Paulo: Scientiae Studia/Editora 34, 2008.
_______________Valores e atividade científica 2. Tradução de Marcos Barbosa de Oliveira et alli. São Paulo: Scientiae Studia/Editora 34, 2010.
_______________ Valores e atividade científica 3. São Paulo: Scientiae Studia, 2022.
LAUDAN, Larry. O progresso e seus problemas. Trad. Por R. Leal Ferreira. São Paulo: Editora da Unesp, 2011.
LEROY, Maurice. As grandes correntes da linguística moderna. Tradução de Izidoro Blikstein e José Paulo Paes. São Paulo: Cultrix, 1967.
MANNHEIM, Karl. “Das problem einer Sociologie des Wissen”. In: Archiv für Social Wissenchaft und Socialpolitik, n. 53, p. 577-652, 1925.
MERLEAU-PONTY, Maurice. “A linguagem indireta e as vozes do silêncio”. Trad. Por P. de Souza Moraes. In: MERLEAU-PONTY, M. Textos sobre linguagem, pp. 141-175. (Série: Os Pensadores, 2ª ed.). São Paulo: Abril Cultural, 1984.
PATY, Michel. “A criação científica segundo Poincaré e Einstein”. Estudos Avançados, v. 15, n. 41, pp. 157-192, 2011.
______________ “Do estilo em ciência e em história das ciências”. Estudos avançados, v. 26, n. 75, pp. 291-308, 2012.
RASTIER, François. “Le problème du style pour la sémantique du texte”. In: MOLINIÉ, G. & CAHNÉ, P. (orgs.). Qu’est-ce que le Style? Paris: P. U. F., 1994. (Actes du coloque international)
SAPIR, Edward. “A fala como traço de personalidade”. In: _________ Linguística como ciência. Tradução de Joaquim Mattoso Camara Jr. Rio de Janeiro: Livraria Acadêmica, 1969 [1927].
SAUSSURE, Ferdinand de. Curso de Linguística Geral. Tradução de Antônio Chelini, José Paulo Paes e Izidoro Blikstein. São Paulo: Cultrix, 2006 [1916].
SPITZER, Leo. Études de Style. Paris: Gallimard, 1969.

 

Programa

Dia 1: A ditadura civil-militar e a periferia dos trabalhadores superexplorados

Bibliografia obrigatória:
KOWARICK, L. Autoconstrução de moradias e espoliação urbana. IN: KOWARICK, L. (Org.). A espoliação urbana. São Paulo: Paz e Terra, 1993, p. 55-74.

FERRO, S. A produção da casa no Brasil. In: ARANTES, P. F. (Org.). Sérgio Ferro: Arquitetura e Trabalho Livre. São Paulo: Editora CosacNaify, 2006, p. 61-101.

Bibliografia complementar:
OLIVEIRA, F. O desenvolvimento capitalista pós-anos 1930 e o processo de acumulação. IN: OLIVEIRA, F (Org.). Crítica à razão dualista/O Ornitorrinco. São Paulo: Boitempo Editorial, 2003, p. 35-60.

 

Dia 2: Família, cotidiano, movimentos sociais e a periferia dos cidadãos

Bibliografia obrigatória:
SADER, E. Projetos familiares: o sonho da casa própria. In: Quando novos personagens entraram em cena – experiências e lutas dos trabalhadores da Grande São Paulo (1970-1980). Editora Paz e Terra: Rio de Janeiro, 1995, p. 99-114.

Bibliografia complementar:
TELLES, V. S. Movimentos sociais: reflexões sobre a experiência dos anos 70. In: SCHERER-WARREN, I;
KRISCHKE, P. J; (Org.). Uma revolução no cotidiano? Os novos movimentos sociais na América Latina. São Paulo: Editora Brasiliense, 1987, p. 54-69.

 

Dia 3: A produção do espaço e a crítica da alienação

Bibliografia obrigatória:
DAMIANI, A. L. A crise da cidade: os termos da urbanização. In: DAMIANI, A. L.; CARLOS, A. F. A.; SEABRA, O. C. L (Org.). O espaço no fim de século: a nova raridade. São Paulo: Editora Contexto, 1999. p. 118-132.

Bibliografia complementar:
SEABRA, Odette Carvalho de Lima. A insurreição do uso. In: MARTINS, J. de S. (Org.). Henri Lefebvre e o retorno à dialética. São Paulo: Hucitec, 1996. p. 71-86.

 

Dia 4: O golpe neoliberal na “promissora” social democracia brasileira.

Bibliografia obrigatória:
PAOLI, Maria Célia. O mundo do indistinto: sobre gestão, violência e política. In: OLIVEIRA, F; RIZEK, C. (Org.). A era da indeterminação. São Paulo: Boitempo editorial, 2007, p. 221-235.

Bibliografia complementar:
OLIVEIRA, Francisco de. “O surgimento do Antivalor: Capital, força de trabalho e fundo público”. In: Os direitos do antivalor: a economia política da hegemonia imperfeita. Editora Vozes: São Paulo, 1998.

 

Dia 05: A periferia sem forma e a gestão como contraface do Estado

Bibliografia obrigatória:
FELTRAN, Gabriel de S. Margens da política, fronteiras da violência: uma ação coletiva das periferias de São Paulo. Revista Lua Nova, São Paulo, n. 79, 2010, p. 201-233.

Bibliografia complementar:
OLIVEIRA, Francisco de. O ornitorrinco. IN: OLIVEIRA, F (Org.). Crítica à razão dualista/O Ornitorrinco. São Paulo: Boitempo Editorial, 2003, p. 120-150.

 

Dia 06: A periferia realmente desconstruída

Bibliografia obrigatória:
GIAVAROTTI, Daniel M. Os territórios periféricos da metrópole de São Paulo: do desenvolvimento desigual e combinado à desconstrução realmente existente. Revista Cidades, Brasil, v. 15, n. 24, p. 62–85, 2023. DOI: 10.36661/2448-1092.2023v15n24.12937. Acesso em: 31 mar. 2025.

Bibliografia complementar:
MENEGAT, Marildo. Estados dissolutivos da guerra civil: entre rapina e autodestruição. Critical Military studies, vol. 10, 2024, 192-210.