Programa

1. Conceito
2. Obras
3. O nonsense no mundo do verbo e da imagem
1- O NONSENSE DESCRITO: HISTORIOGRAFIA
2- Autores nonsense
3- Teorias acerca do nonsense
4- O NONSENSE ESCRITO: Edward Lear e Lewis Carroll


Bibliografia:
ÁVILA, Myriam. Rima e solução: a poesia nonsense de Lewis Carroll e Edward Lear. São
Paulo: Annablume, 1995.
Deleuze, Gilles. Lógica do sentido. Título original: Logique du sens. Tradução: Luiz Roberto
Salinas Fortes. São Paulo: Perspectiva, 2011.
GONÇALVES, Maria Clara. Revisitando a dramaturgia de Qorpo Santo em seu contexto
original. Revista Sala Preta: História, vol. 18, n. 1, 2018.
GRANATO, FERNANDA MARQUES; BASTAZIN, Vera. On the edge of sense: nonsense
and paradox in Edward Lear’s and Qorpo Santo’s selected works. ILHA DO DESTERRO
, v. 74, p. 82-113, 2021.
GRANATO, FERNANDA MARQUES. ; BASTAZIN, Vera. O livro infantil ilustrado: a
produção nonsense de Edward Lear (1812-1888) e Edward Gorey (1925-2000) em diálogo.
Cadernos de Literatura Comparada, v. 6, p. 245-270, 2019.
GRANATO, FERNANDA MARQUES ; BASTAZIN, VERA LUCIA. Edward Lear e Renato
Pompeu: possível diálogo para um nonsense reinventado. Em Tese (Belo Horizonte. Online),
v. 21, p. 186-202, 2015.

Programa

Aula 1: A invenção de Licia Valladares: qual a importância do UrbanData-Brasil?

Aula 2: Ontem e hoje: o que os estudos urbanos nos dizem sobre São Paulo?

Aula 3: Gerando dados: como usar o São Paulo em Teses em suas pesquisas?

Bibliografia:


Amoroso, Mauro & Peralta, Diego. "Sobre ‘periferias urbanas’ e ‘favelas’: análise da produção acadêmica sobre os
espaços urbanos de moradia popular no Rio de Janeiro e em São Paulo. Revista Acervo, v. 36, nº1, 2023.
Freire-Medeiros, Bianca; Freitas, João; Vieira Borges, Bruno & Fernandes, Isis. “Estudos Urbanos em podcast: a
experiência do projeto de cultura e extensão Urbanidades (UrbanData-Brasil/CEM/USP)”. In: Anais do 21º
Congresso Brasileiro de Sociologia. Belém, 2023.
Freire-Medeiros, Bianca & Magalhães, Alexandre. “O urbano paulista em foco: Sete décadas de reflexões
produzidas no contexto da pós-graduação do Estado de São Paulo”. In: Anais do 19º Congresso Brasileiro de
Sociologia. Florianópolis, 2019.
Freire-Medeiros, Bianca; Mano, Apoena; Peralta, Diego & Costa, Luma Mundin. “RBEUR: Meta-análise de uma
década de produção a partir do UrbanData-Brasil/CEM”. In: Anais do 19º Encontro Nacional da Associação
Nacional de Pós-Graduação e Pesquisa em Planejamento Urbano e Regional. Online, 2022.
Gonçalves, Rafael Soares; Brum, Mario & Amoroso, Mauro. Pensando as favelas cariocas: história e questões
urbanas (volume I). Rio de Janeiro: Pallas/Editora PUC-Rio, 2021.
Gonçalves, Rafael Soares; Brum, Mario & Amoroso, Mauro. Pensando as favelas cariocas: memória e outras
abordagens teóricas (volume II). Rio de Janeiro: Pallas/Editora PUC-Rio, 2022.
Oliveira, Samuel & Ribeiro, Raphael.”Entrevista com Bianca Freire-Medeiros”. Revista Acervo, v. 36, nº1, 2023.
Valladares, Licia & Freire-Medeiros, Bianca. “Olhares sociológicos sobre o Brasil urbano: uma visão a partir do
UrbanData-Brasil”. In: Oliveira, Lúcia Lippi. Cidade: História e Desafios. Rio de Janeiro: Editora FGV, 2002.
Valladares, Licia & Sant’Anna, Maria Josefina (orgs.). O Rio de Janeiro em Teses. Rio de Janeiro: CEP/Rio, 1990.
Valladares, Licia; Sant’Anna, Maria Josefina & Caillaux, Ana Maria (orgs.). 1001 teses sobre o Brasil urbano:
catálogo bibliográfico (1940-1989). Rio de Janeiro: ANPUR/IUPERJ, 1991.

 

Programa

As aulas serão ministradas nas 4 segundas-feiras de fevereiro (03, 10, 17 e 24), no horário das 14h-16h.

Aula 1. 03/02: Por uma anatomia da ambivalência
Aula 2. 10/02: A filosofia na obra de Freud
Aula 3. 17/02: Os filósofos na obra de Freud
Aula 4. 24/02: Conclusão e panorama

Bibliografia:
Assoun, Paul-Laurent. Freud, a filosofia e os filósofos. / Paul-Laurent Assoun; tradução de Hilton Japiassu - Rio de Janeiro: F. Alves, 1978
________. Introdução à epistemologia freudiana. Traduzido por Elizabeth Furtado. São Paulo: Martins Fontes, 2005
Fulgencio, Leopoldo e SIMANKE, Richard. Freud na filosofia brasileira. São Paulo: Escuta, 2005
Jones, Ernest. A vida e a obra de Sigmund Freud / Ernest Jones; tradução 3 v. de Júlio Castafion Guimarães. - Rio de Janeiro: Imago Ed., 1989
Mezan, Renato. O tronco e os ramos - estudos de história da psicanálise. Editora Blucher: São Paulo, 2015
Monzani, Roberto. Freud: o movimento de um pensamento. 3ª ed. Campinas: Editora da Unicamp, 2015

Programa

Unitat 5: Casa meva és casa vostra
GRAMÀTICA
- Quantificadors: massa, molt, bastant, força, més aviat, una mica, poc, gaire, gens
- Interrogatius: on / (a) quin
- Preposicions: a, en, amb
- Present d’indicatiu: haver-hi, ser, viure, estar-se, preferir
- Numerals ordinals: primer, segon...
- Estructures comparatives
- Expressions locatives: a prop, al costat, al mig, al darrere, entre, al final, lluny, al davant
- Connectors: a més, també
LÈXIC
- Noms de les vies públiques
- Noms i adjectius per indicar característiques de barris, pobles i ciutats
FONÈTICA
- La vocal neutra
CULTURA
- Barris de Barcelona i València


Unitat 6: Històries de vida
GRAMÀTICA
- Pronoms febles: el, la, els, les, ho
- Pronoms febles: em, et, es, ens, us (davant i darrere del verb)
- Interrogatiu: quan
- Numerals a partir del 100
- Expressions temporals: als 10 anys, quan, al cap de, l’any 2009, fa tres mesos, del 2010 al 2012...
- Present d’indicatiu: saber, conèixer
- Passat perifràstic d’indicatiu
- Imperfet d’indicatiu: ser, tenir, haver-hi
- Connector: per això
LÈXIC
- Verbs que indiquen experiències personals
- Noms i verbs que indiquen fets històrics
- Expressions per a reaccionar: què dius ara?, que fort, quina pena!, ostres!...
FONÈTICA
- Entonació d’expressions de sorpresa i tristesa
- El verb conèixer
CULTURA
- Dones invisibles de la història de Catalunya
- Persones destacades en diferents àmbits
- Fets rellevants de la història de Catalunya


Unitat 7: Menjar-se el món
GRAMÀTICA
- Quantificadors: gens, cap
- Pronoms febles: el, la, els, les, en
- Perífrasi d’obligació en present d’indicatiu: haver de + infinitiu
- Forma impersonal: es pot / s’ha de + infinitiu
- Present d’indicatiu: preferir, estimar-se més, agradar (més), voler, poder
- Connector: doncs
LÈXIC
- Noms de plats, d’aliments i de mesures
- Adjectius per a indicar qualitats del menjar
- Noms de dietes especials
FONÈTICA
- Entonació de preguntes que comencen amb que: Que tenim oli?
- Entonació de preguntes que comencen amb de + objecte directe: D’oli, en tenim?
CULTURA
- Arrossos tradicionals dels Països Catalans
- Plats típics catalans


Unitat 8: Xarxes, estils i tendències
GRAMÀTICA
- Interrogatius: què, quin, quina, quins, quines
- Demostratius: aquest, aquesta, aquests, aquestes / aquell, aquella, aquells, aquelles
- Pronom feble: hi
- Present d’indicatiu: dur, portar, posar-se, anar (vestit) amb / de
- Connectors: i tant, és clar, exacte
LÈXIC
- Noms de peces de vestir, de complements, de materials i de colors
- Adjectius per a descriure peces de vestir i complements
FONÈTICA
- Les vocals o i u
- Emmudiments
CULTURA
- Dissenyadors dels Països Catalans
- Els premis Gaudí del cinema català

Unitat 9: Hem fet molta feina!
GRAMÀTICA
- Expressions temporals: avui, fins ara, aquest matí, aquesta setmana...
- Pronoms febles: m’, t’, s’, ens, us
- Present d’indicatiu: saber, poder
- Perfet d’indicatiu
- Participis
- Connector: és que
LÈXIC
- Lèxic relacionat amb les habilitats, i l’experiència laboral i formativa
- Expressions per a reaccionar: quin greu, em sap greu, ho sento, perdona...
FONÈTICA
- Les consonants p, b, t, d, c, g a final de paraula
- Entonació de frases de disculpa
CULTURA
- Voluntariats

BIBLIOGRAFIA
ALABADÍ, J. [et al.]. D’ací i d’allà: Oral A2. València: Tabarca Llibres, 2010.
BADIA, D.; PÉREZ, M. Camí de Ronda: 40 primeres classes de català. Vic: L’Àlber, 2015.
BASTONS, N. [et al.].Gramàtica pràctica del català. Barcelona: Teide, 2012.
BERNADÓ, X.; ESCARTÍN, M. ; PUJOL, A. Som-hi! Bàsic 1, 2 i 3. Llengua catalana. Barcelona: Barcanova, 2019.
ESTEBAN, J. Català A2. Barcelona: Teide, 2019.
GUERRERO, I. [et al.]. Nou nivell bàsic (1, 2 i 3): Curs de llengua catalana: Formació de persones adultes. Barcelona: Castellnou, 2017.
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Gramàtica de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2016
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Ortografia catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2017. (També disponible en línia)
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Gramàtica essencial de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2018. (També disponible en línia)
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS Gramàtica bàsica i d’ús de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans: 2019.
MAS, M. [et al.]. Veus: Curs de català: Nivell 1. Barcelona: Publicacions de l’Abadia de Montserrat, 2010.
MONEGAL, C. 156 activitats per a parlar en català. Vic: L’Àlber, 2003.
ROIG, N.; PADRÓS, M.; CAMPS, S. Passos 1: Nivell bàsic: Curs de català per a no catalanoparlants. Barcelona: Octaedro, 2017.
RUAIX I VINYET, J. Català fàcil: Curs bàsic per a catalanoparlants. Barcelona: Claret, 2012.
VILAGRASA GRANDIA, A. A punt 1. Curs de català. Llibre de l’alumne. Barcelona: Publicacions de l’Abadia de Montserrat, 2018.
VILAGRASA GRANDIA, A. A punt 1. Curs de català. Llibre d’exercicis. Barcelona: Publicacions de l’Abadia de Montserrat, 2018.
CARRERA, J.; PONS, C.; SOLÀ, J. Els sons del català. http://www.ub.edu/sonscatala
Enxaneta.info. http://enxaneta.info/index.htm
GENERALITAT DE CATALUNYA, INSTITUT RAMON LLULL I CONSORCI PER A LA NORMALITZACIÓ LINGÜÍSTICA. Parla.cat. http://www.parla.cat
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Ortografia catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2017. https://www.iec.cat/llengua/documents/ortografia_catalana_versio_digita…
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Gramàtica essencial de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2018. https://geiec.iec.cat/

Programa

Aula 1 -  PATRIARCADO, GÊNERO, COLONIALIDADE DESDE O SUL E OUTROS FEMINISMOS 
Docentes: Suzana Loureiro e Thaís de Souza Gomes 
Tópicos:
● Patriarcado de alta e baixa intensidades
● Pensamento Feminista Decolonial
● Crítica ao feminismo eurocêntrico

Bibliografia
SEGATO, Rita. La crítica de la colonialidad en ocho ensayos – Y una antropología por demanda. Ciudad Antónoma de Buenos Aires, Prometeo Libros, 2015.
GALINDO, Maria. No se puede descolonizar sin despatriarcalizar: teoría y propuesta de la despatriarcalización. La Paz, Bolivia: Mujeres Creando, 2013.
GUZMÁN, Adriana. Descolonizar la memoria. Descolonizar los feminismos. La Paz; Tarpuna Muya, 2019.
VIEZZER, Moema. Si me permiten hablar… Testimonio de Domitila, una mujer de las minas de Bolivia. 2. ed. aumentada, 17. ed. México: Siglo XXI, 1999. 275 p.

Aula 2 – CH’IXI: UMA CRÍTICA EPISTÊMICA
Docente: Graziela Tavares de Souza Reis
Tópicos:
● A noção aymara de Ch’ixi
● Teoria andina crítica sobre a colônia
● Sociologia da imagem

Bibliografía
CUSICANQUI, Silvia Rivera. Ch’ixinakax utxiwa. Una reflexión sobre prácticas y discursos
descolonizadores. Buenos Aires: Tinta Limón, 2010.
SEGATO, Rita Laura. Las estructuras elementales de la violencia. Ensayos sobre género entre la antropología, el psicoanálisis y los derechos humanos. Bernal, Universidad de Quilmes, 2003.
SEGATO, Rita Laura. Las nuevas formas de la guerra y el cuerpo de las mujeres. 1. ed. Puebla: Pez en el árbol, 2014.
SEGATO, Rita. La guerra contra las mujeres. Madrid: Traficante de Sueños, 2016.
SEGATO, Rita Laura. Peritaje Antropológico de Género: Causa del Caso Sepur Zarco, município de El Estor, departamento de Izabal, 2016.
SEGATO, Rita Laura. Femigenocidio y feminicidio: una propuesta de tipificación. Herramienta, Buenos Aires, n. 49, 2012. Disponível em: https://biblat.unam.mx/pt/revista/herramienta-buenos-aires/articulo/fem…. Acesso em: 14 ago. 2021.
SEGATO, Rita. Crítica da colonialidade em oito ensaios e uma antropologia por demanda. Rio de Janeiro: Bazar do Tempo, 2021.
REIS, G. T. S., Direito interamericano e a perspectiva de gênero: há um Direito feminista e decolonial?. Tese de doutorado (não defendida)- PROLAM, USP, SÃO PAULO, 2025.

Fontes Primárias: Sentenças da Corte IDH, Relatórios da CIDH.
CORTE IDH. Caso Massacre Plan de Sánchez vs. Guatemala (2004): Mulheres maias violentadas durante a guerra civil.
CORTE IDH. Caso Manuela vs. El Salvador (2021): Mulher condenada por homicídio após sofrer um aborto espontâneo.

Aula 3 - RESISTÊNCIAS FEMINISTAS LATINO-AMERICANAS
Docentes: Raíssa Gouveia Lazarini
Tópicos:
● Protagonismo das mulheres contra megaprojetos
● Etnicidade e movimento de mulheres
● Feminismos Comunitários

Bibliografia
CABNAL, L. Acercamiento a la propuesta del feminismo comunitario Abya Yala. En Feminismos diversos: el feminismo comunitario. Madrid: Acsure Las Segovias. 2010. 
GARGALLO, F. Feminismo Latinoamericano. Revista Venezolana de Estudios de la Mujer v.12 n.28 Caracas jun. 2007 
GARGALLO, F. Feminismos desde Abya Yala: ideas y proposiciones de las mujeres de 607 pueblo de Nuestra América. Ciudad de México: Editorial Corte y Confección, 2013. Disponível em: https://francescagargallo.files.wordpress.com
SEMPRE VIVA ORGANIZAÇÃO FEMINISTA (SOF). Cultivar a vida em movimento: experiências de economia feminista na América Latina. 2020. Disponível em: https://www.sof.org.br/cultivar-a-vida-em-movimento/. Acesso em: 21 ago. 2023


Aula 4 - CORPOS E TERRITÓRIOS: ENTRE A DEFESA E A DESAPROPRIAÇÃO 
Docentes: Sarah Cavalcante
Tópicos:
●    Corpos, territórios e feminismos
●    Violência de gênero

Bibliografia
CRUZ HERNÁNDEZ, Delmy Tania; BAYÓN JIMÉNEZ, Manuel (orgs.). Corpos, territórios e feminismos: compilação latino-americana de teorias, metodologias e práticas políticas. São Paulo: Editora Elefante, 2023. - Capítulo 2 e 3
SEGATO, Rita Laura. Ciudad Juárez: la escritura en el cuerpo de las mujeres asesinadas en México. Buenos Aires: Universidad Nacional de Quilmes, 2003.

Aula 5 - FEMINISMO AFRO-LATINO-AMERICANO
Docentes: Yoná dos Santos
Tópicos:
●    A dimensão racial no feminismo
●    A importância de um feminismo afro-latino-americano

Bibliografia
GONZÁLEZ, Lélia. A mulher negra na sociedade brasileira: Uma abordagem político-econômica. RIOS, Flávia; LIMA, Márcia. (org.) Por um feminismo afrolatinoamericano: ensaios, intervenções e diálogos. Rio de Janeiro: Zahar, 2020.
LOZANO LERNA, Betty. El feminismo no puede ser uno porque las mujeres somos diversas. Aportes a un feminismo negro decolonial desde la experiencia de las mujeres negras del Pacífico colombiano. La manzana de la discordia, Julio - Diciembre, Año 2010, Vol. 5, No. 2: 7-24.
SANTOS, Yoná dos. O índice de feminidade da CEPAL sob olhar decolonial e feminista negro-latino-americano. Extraprensa, São Paulo, v. 18, n. 1, p. 146-167, jul./dez. 2024.
SANTOS, Yoná dos. As mais pobres entre os pobres. A Terra é Redonda, 31 jul. 2025. Disponível em: https://aterraeredonda.com.br/as-mais-pobres-entre-os-pobres/. 

Dinâmica:
3h: por dia de aula expositiva

Cronograma

DATA

DIA DA SEMANA

Horário

ENCONTRO

9/02

segunda-feira

18h30-21h30

PATRIARCADO, GÊNERO, COLONIALIDADE DESDE O SUL E OUTROS FEMINISMOS

10/02

terça-feira

18h30-21h30

 CH’IXI: UMA CRÍTICA EPISTÊMICA

11/02

quarta-feira

18h30-21h30

RESISTÊNCIAS FEMINISTAS LATINO-AMERICANAS

12/02

quinta-feira

18h30-21h30

CORPOS E TERRITÓRIOS: ENTRE A DEFESA E A DESAPROPRIAÇÃO

13/02

sexta-feira

18h30-21h30

FEMINISMO AFRO-LATINO-AMERICANO
 

Referências completas
CORTE IDH. Caso Massacre Plan de Sánchez vs. Guatemala (2004): Mulheres maias violentadas durante a guerra civil.
CORTE IDH. Caso Manuela vs. El Salvador (2021): Mulher condenada por homicídio após sofrer um aborto espontâneo.
CRUZ HERNÁNDEZ, Delmy Tania; BAYÓN JIMÉNEZ, Manuel (orgs.). Corpos, territórios e feminismos: compilação latino-americana de teorias, metodologias e práticas políticas. São Paulo: Editora Elefante, 2023. - Capítulo 2 e 3
CUSICANQUI, Silvia Rivera. Ch’ixinakax utxiwa. Una reflexión sobre prácticas y discursos descolonizadores. Buenos Aires: Tinta Limón, 2010.
GALINDO, Maria. No se puede descolonizar sin despatriarcalizar: teoría y propuesta de la despatriarcalización. La Paz, Bolivia: Mujeres Creando, 2013.
GONZÁLEZ, Lélia. A mulher negra na sociedade brasileira: Uma abordagem político-econômica. RIOS, Flávia; LIMA, Márcia. (org.) Por um feminismo afrolatinoamericano: ensaios, intervenções e diálogos. Rio de Janeiro: Zahar, 2020.
GUZMÁN, Adriana. Descolonizar la memoria. Descolonizar los feminismos. La Paz; Tarpuna Muya, 2019.
LOZANO LERNA, Betty. El feminismo no puede ser uno porque las mujeres somos diversas. Aportes a un feminismo negro decolonial desde la experiencia de las mujeres negras del Pacífico colombiano. La manzana de la discordia, Julio - Diciembre, Año 2010, Vol. 5, No. 2: 7-24.
LUGONES,M.  Colonialidad y Género. Tabula Rasa, Bogotá, Colombia, n.9, p.73-101, 2008.
MIÑOSO, Yuderkys E. De por qué es necesario un feminismo descolonial: diferenciación, dominación coconstitutiva de la modernidad occidental y el fin de la política de identidad. Solar, Revista de Filosofía Iberoamericana, Dossier Epistemologías feministas latino-americanas, v. 12, n. 1, p. 141-71, 2017.
CURIEL, Ochy. “Construindo metodologias feministas a partir do feminismo decolonial”. In: HOLLANDA, Heloísa Buarque de (Org.). Pensamento feminista hoje: perspectivas decoloniais
SANTOS, Yoná dos. O índice de feminidade da CEPAL sob olhar decolonial e feminista negro-latino-americano. Extraprensa, São Paulo, v. 18, n. 1, p. 146-167, jul./dez. 2024.
SANTOS, Yoná dos. As mais pobres entre os pobres. A Terra é Redonda, 31 jul. 2025. Disponível em: https://aterraeredonda.com.br/as-mais-pobres-entre-os-pobres/.
SEGATO, Rita Laura. La escritura en el cuerpo de las mujeres asesinadas en Ciudad Juárez: territorio, soberanía y crímenes de segundo estado. Buenos Aires: Tinta Limón, 2014.
VIEZZER, Moema. Si me permiten hablar… Testimonio de Domitila, una mujer de las minas de Bolivia. 2. ed. aumentada, 17. ed. México: Siglo XXI, 1999. 275 p.

Programa

Objetivo:

Ler e debater passagens do historiador ateniense Tucídides (c.460-399 a.C.) para refletir, por via de comparações, principalmente sobre três problemas conexos e urgentes: crises de democracias contemporâneas, posturas éticas (auto)proclamadas democráticas e narrativas que embasam tais crises e posturas.


Justificativa:

Do mesmo modo como a de Heródoto segundo a famosa proposição de W. Benjamin, também a narrativa de Tucídides "conserva suas forças e depois de muito tempo ainda é capaz de se desenvolver". O historiador tomou parte ou testemunhou muitas das convulsões políticas de seu tempo. Sua narrativa esmiúça decisões e atitudes de diversos indivíduos e coletividades, instigando desde então, como ainda hoje, reflexões sobre problemas análogos e recorrentes em democracias contemporâneas. Por exemplo, quando examina os vínculos entre crise sanitária e política na Atenas dos primeiros anos da guerra; quando contrasta propostas de punição violenta e supostamente justa com oportunismo pragmático; quando associa polarização política e escalada de ferocidade em palavras e atos; quando descreve etapas de um imperialismo que se impõe por vezes ao preço do extermínio do mais fraco; quando aponta práticas demagógicas como sinal de fragilidade, se não mesmo da falência, de uma democracia; ou quando nela entrevê tanto o germe da autodissolução quanto os meios para a própria reformulação.
O curso é parte das atividades do GP-USP/CNPq “Democracia: discursos gregos, desafios atuais” (2015- ) por mim liderado e decorre de reflexões já enunciadas no livro A poiesis da democracia (2018), que co-organizei com colegas brasileiros e portugueses. Além disso, se beneficiará dos resultados de três projetos de pesquisa sob minha responsabilidade – "A vida mestra da história: fracasso e lucidez nos textos de Tucídides e Políbio" (PQ-CNPq, 2014-16)", "Democracia e verdade em Heródoto e Tucídides" (PQ-CNPq, 2017-19), "Lideranças e crises da democracia antiga na historiografia grega” (PQ-CNPq, 2020-22) –, bem como de dois coordenados por mim e pelo Prof. Dr. Delfim Ferreira Leão, da Universidade de Coimbra: "A poiesis da democracia" (2015-2018) e "Crises (staseis) e mudanças (metabolai). A democracia ateniense na contemporaneidade" (CAPES/FCT, 2019-20).


Cronograma e método:

O curso consistirá de cinco encontros virtuais que ocorrerão nos dias 22, 24, 27, 29 e 31 de julho (segunda, quartas e sextas), entre as 19h30 e as 21h30, por meio do Google Meet. Todos os encontros serão gravados e permanecerão disponíveis online de modo gratuito por tempo indeterminado. A inscrição e participação no curso pressupõem plena ciência a respeito, bem como autorização para uso de imagem e som.
Os encontros terão caráter necessariamente interdisciplinar e serão abertos a múltiplos aportes teóricos. As leituras serão feitas a partir de traduções de Tucídides (1987) – não é preciso conhecimento prévio da língua grega. Sempre que necessário, conceitos e/ou passos fundamentais do original grego serão apresentados e explicados. Os interessados são encorajados a trazer para os debates também (mas não só) questões como as discutidas pelos autores sugeridos na bibliografia, cujos textos estão todos online.


Temas e passagens para os encontros:

quarta-feira, 22/07, 19h30-21h30: Epidemia, desespero e anomia, além da guerra / Uso político da peste: a democracia como império.
Passagem: Th.2.34-65 (p. 107-126 da tradução online)

sexta-feira, 24/07, 19h30-21h30: Disputa de narrativas sobre a democracia: persuasão, utilidade e justiça entre truculência demagógica e oportunismo pragmático / Dobrando a aposta: prepotência, bravata e improviso como política.
Passagem: Th.3.36-50 e 4.27-28 (p. 171-181 e 234-235)

segunda-feira, 27/07, 19h30-21h30: Polarização radical e guerra civil: a opção pelo caos / Democracia e extermínio.
Passagens: Th.3.69-84 e 5.84-116 (p. 192-200 e 346-354)

quarta-feira, 29/07, 19h30-21h30: Desinformação, manipulação e vontade de poder: rumo ao desastre / Ressentimento e vitimização, golpe e retomada de um projeto democrático.
Passagens: Th.6.8-26 e 8.45-98 (p. 359-370 e 501-536)

sexta-feira, 31/07, 19h30-21h30: Alternativas e desafios democráticos permanentes: atenção meticulosa à realidade factual e (re)conciliação previdente.
Passagens: Th.1.20-22, 5.26 e 4.58-65 (p. 13-15, 313 e 251-255)

Bibliografia:

ADORNO, T. W. Liderança democrática e manipulação de massas. 1951. Disponível: https://aterraeredonda.com.br/lideranca-democratica-e-manipulacao-de-ma…

APPADURAI, A. The Revolt of the Elites. Albert Hirschman Centre on Democracy. 2020. Disponível: https://graduateinstitute.ch/communications/news/revolt-elites

BRUM, E. Textos publicados em El País Brasil (Brasil sofre de fetiche da farda / O nojo / O Brasil está matando o Brasil / O futuro pós-coronavírus já está em disputa / O golpe de Bolsonaro está em curso / Doente de Brasil / O mártir governa / Cem dias sob o domínio dos perversos). 2019-2020. Disponíveis: https://brasil.elpais.com/autor/eliane-brum/

COSTA, J. Textos publicados em Portal Catarinas (As cenas de Bolsonaro / Os gatilhos presentes no pronunciamento de Jair Bolsonaro). 2020. Disponíveis: https://catarinas.info/author/julia-costa/

ECO, U. O fascismo eterno. 1995. Disponível: https://operamundi.uol.com.br/samuel/43281/umberto-eco-14-licoes-para-i…

FIALHO, M. C. Corpo ameaçado e stasis na epidemia em Atenas: Tucídides entre o histórico e o metafórico (2.47-54). In: Sebastiani, B. B. et alii (org.). A poiesis da democracia. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra, 2018, p. 47-64. Disponível: https://www.academia.edu/38248081/A_Poiesis_da_Democracia_2018_

LIMA, P. B. O fascismo nas Américas. A terra é redonda. 2020. Disponível: https://aterraeredonda.com.br/o-fascismo-nas-americas/

LOFF, M. O bolsonarismo é o neofascismo adaptado ao Brasil do século 21. A pública. 2019. Disponível: https://apublica.org/2019/07/o-bolsonarismo-e-o-neofacismo-adaptado-ao-…
MÜLLER, J.-W. Populistas. Revista Piauí. 2017. Disponível: https://piaui.folha.uol.com.br/materia/populistas/

NOBRE, M. Entrevista para A pública. 2020. Disponível: https://apublica.org/2020/03/marcos-nobre-se-nao-houver-acordo-entre-as…

NOBRE, M. Textos diversos publicados em Revista Piauí (Contagem regressiva / O caos como método / A revolta conservadora / O grau zero da política / Concertação democrática já! / O candidato do colapso). 2018-2019. Disponíveis: https://piaui.folha.uol.com.br/colaborador/marcos-nobre-2/

ROCHA, J. C. C. Entrevista para A pública. Disponível: https://apublica.org/2020/05/quanto-maior-o-colapso-do-governo-maior-a-…

SEBASTIANI, B. B. Fracasso e verdade na recepção de Políbio e Tucídides. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra, 2017. Disponível: https://www.academia.edu/34782074/Fracasso_e_verdade_na_recep%C3%A7%C3%…

SEBASTIANI, B. B. Atenas, 411: do golpe oligárquico à poiesis da democracia. In: Sebastiani, B. B. et alii (org.). A poiesis da democracia. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra, 2018, p. 68-94. Disponível: https://www.academia.edu/38248120/Atenas_411_do_golpe_olig%C3%A1rquico_…

SEBASTIANI, B. B. Paradoxo da verdade e limites da democracia. Nícias versus Alcibíades em Th.6.8-26. ÁGORA, v. 22, p. 67-85, 2020. Disponível: https://www.academia.edu/42398534/Paradoxo_da_verdade_e_limites_da_demo…

SEBASTIANI, B. B.; LEÃO, D. F.; SANO, L.; SOARES, M. T. M.; WERNER, C. (org.) A poiesis da democracia. Coimbra: IUC, 2018. Disponível: https://www.academia.edu/38248081/A_Poiesis_da_Democracia_2018_

SOARES, M. T. M. Logomaquia e a crítica à retórica democrática ateniense em Tucídides. In: Sebastiani, B. B. et alii (org.). A poiesis da democracia. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra, 2018, p. 97-125. Disponível: https://www.academia.edu/38248081/A_Poiesis_da_Democracia_2018_

SOLANO, E. Crise da democracia e extremismos de direita. São Paulo: FES-Brasil, 2018. Disponível: https://library.fes.de/pdf-files/bueros/brasilien/14508.pdf

TUCÍDIDES. História da Guerra do Peloponeso. Trad. M. G. Kury. Brasília: UnB, 1987. Disponível: https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/3020663/mod_resource/content…

Programa

1. 10/08 – (aula síncrona de 3 horas) Introdução ao curso, fonética, fonologia e ortografia
Objetivo: apresentar os detalhes de funcionamento do curso de maneira geral. Definição dos conceitos fonética, fonologia e ortografia. Apresentar e discutir questões de produção e percepção dos sons.

2. 11/08 – (aula síncrona de 3 horas) Vogais e semivogais
Objetivo: Apresentar o que são sons vocálicos. Exemplificar com os sistemas do português, inglês, espanhol e francês. Apresentar os símbolos do IPA referentes às vogais e semivogais/glides.

3. 12/08 – (aula síncrona de 3 horas) Consoantes e sílabas
Objetivo: Apresentar o que são sons consonantais. Exemplificar com os sistemas do português, inglês, espanhol e francês. Apresentar os símbolos do IPA referentes às consoantes. Apresentar a teoria da sílaba e discutir sobre a importância de conhecer a organização da sílaba para poder trabalhar pronúncia de L2.

4. 13/08 – (aula síncrona de 3 horas) O ensino de fonética e fonologia: troca de experiências
Objetivo: Relembrar pontos abordados no curso e reforçar questões de metodologia no ensino de pronúncia, seguindo o que pesquisas da área apontam como eficaz.

Bibliografia
ALVES, U. K.; SILVA, S. M.; BRISOLARA, L. B.; ENGELBERT, A. P. P. F. (Orgs.). (2021) Fonética e fonologia de línguas estrangeiras: subsídios para o ensino. Campinas: Pontes Editores.
CRISTÓFARO-SILVA, T. (2009) Fonética e Fonologia do Português: roteiro de estudos e guia de exercícios. São Paulo: Contexto.
CHAGAS DE SOUZA, P.; SANTOS, R. S. Fonologia. In: FIORIN, J. L. (org.). (2002) Introdução à Linguística: II. Princípios de análise. São Paulo: Contexto.
HUMMEL, K. M. (2014). Introducing second language acquisition: Perspectives and practices. Chichester, UK: Wiley-Blackwell.
LADEFOGED, P., & Johnson, K. (2010). A course in phonetics. Wadsworth Publishing Company.
LAVER, J. (1994). Principles of phonetics. Cambridge: Cambridge University Press.
MASSINI-CAGLIARI, G.; CAGLIARI, L. C. Fonética. In: MUSSALIM, F.; BENTES, A. C. (org.). (2001) Introdução à linguística: domínios e fronteiras. Vol. 1. São Paulo: Cortez Editora.
MORI, A. C. Fonologia. In: MUSSALIM, Fernanda; BENTES, A. C. (org.). (2001) Introdução à linguística: domínios e fronteiras. Vol. 1. São Paulo: Cortez Editora.
ODDEN, D. A. (2005). Introducing phonology. Cambridge, UK, Cambridge University Press.
ORTEGA, L. (2009). Understanding second language acquisition. London: Hodder Education.
SAVILLE-TROIKE, M. (2006). Introducing second language acquisition. Cambridge, UK, Cambridge University Press.
SEARA, I. C.; NUNES, V. G.; LAZZAROTTO-VOLCÃO, C. (2015) Para conhecer fonética e fonologia do português brasileiro. São Paulo: Contexto.

Programa

Aula 1: O olhar dos outros e a agência: Platão e a cultura da vergonha.
Aula 2: O temor da má reputação: a ambivalência moral da vergonha.
Aula 3: O cão de guarda e o leão: vergonha, psicologia e educação na República.
Aula 4: A vergonha em diálogo: democracia e refutação.

Bibliografia
Freitas, L. E. A vergonha nos “Diálogos” de Platão. Orientador: Roberto Bolzani Filho. Tese (Doutorado) – Faculdade de Filosofia, Letras e Ciências Humanas da Universidade de São Paulo, São Paulo, 2023. Disponível em: https://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8133/tde-14082023-121732/
Lopes, D. R. N. (2011). Górgias de Platão. Tradução, ensaio introdutório e notas. São Paulo: Perspectiva. Fapesp. 
Lopes, D. R. N. (2017). Protágoras de Platão: obras III. Organização e tradução Daniel R. N. Lopes, 1. ed. São Paulo: Perspectiva; Fapesp.
Platão. (2001). A República. Trad. introd. e notas de Maria Helena da Rocha Pereira. 9 ed. Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian.
Platão. (2007). Critão, Menão, Hípias Maior e outros / Platão. Trad. de Carlos Alberto Nunes. 2a ed. Belém: EDUFPA.
Platão (2016). Hípias Maior / Hípias Menor. Trad. de Carlos Alberto Nunes. Belém: EDUFPA. 
Platão (2016). O Banquete. Edição bilíngue; tradução, posfácio e notas de José Cavalcante de Souza. São Paulo: Editora 34.
Platão (2016). Sobre a mentira (Hípias menor) precedido de Sobre a inspiração poética (Íon). Introdução, tradução do grego e notas de André Malta. Porto Alegre: L&PM.
Platão. (2017). Apologia de Sócrates precedido de Eutífron (Sobre a piedade) e seguido de Críton (Sobre o Dever); introdução, tradução do grego e notas de André Malta. Porto Alegre: L&PM.

Programa

1. Introdução e conceitos gerais: As origens das línguas românicas e o estudo da variação linguística
2. Situação sociolinguística das línguas e dialetos da Península Ibérica: Galego, Catalão, Valenciano, Basco,
Aranés, Mirandês. Asturiano, Aragonês,
3. A variação diária em galego: As variações dialectais do galego. Caracterização das variedades dialectais galegas
4. Caracterização das variedades dialectais galegas: níveis linguísticos e variação
5. A criação do catalão “standard”, uma “norma composicional, baseada em várias soluções polimórficas”
6. Panorama dialectal geral dos Països Catalans. Bloc occidental e bloc oriental.
7. Dialetos orientais: catalão central, rosselonês, balear e algarês
8. Dialetos ocidentais: catalão norocidental e valenciano
9. Identificação das características dialetais expostas (léxicas, morfossintáticas, fonéticas...) a partir da análise de textos e canções selecionadas.

Bibliografia galega:
———— 2003. Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego. Real Academia Galega.
Álvarez, Rosario & Xulio Sousa. 2017. A investigación sobre a variación lingüística do galego: desde o ALGa ata a actualidade. Labor Histórico 3(1), 63-75. PDF.
Freixeiro Mato, Xosé Ramón. 2013. Estilística da lingua galega. Xerais.
López Viñas, Xoán; Lourenço Módia, Cilha; Moreda Leirado, Marisa. 2011. Gramática práctica da lingua galega. Baía Edicións.
Santamarina, Anton. 1982. Dialectoloxía galega: historia e resultados. En R. Lorenzo & D. Kremer (eds.): Tradición, actualidade e futuro do galego. Actas do coloquio de Tréveris, 153-187. Santiago: Xunta de Galicia.
Sousa, Xulio. 2016. A xeolingüística e o estudo da historia da linguas. En A. Rodríguez Guerra (ed.), Lingüística histórica e dialectoloxía: coordenadas do cambio lingüístico. 35-52. Vigo: Servizo de Publicacións da Universidade de Vigo. PDF.

Bibliografia catalã:
Manuais de dialectologia catalã
COLOMINA I CASTANYER, JORDI. Dialectologia catalana. Introducció i guia bibliogràfica. Alacant: Universitat d’Alacant, 1999
VENY, J; MASSANELL, M. Dialectologia catalana. Aproximació pràctica als parlars catalans. Barcelona: Edicions de la Universitat de Barcelona, 2015.
VENY, J. Els parlars catalans. Síntesi de dialectologia catalana. Palma: Editorial Moll, 1982.
Dicionários da língua catalã histórica e dialetal
Diccionari català-valencià-balear. Alcover-Moll. https://dcvb.iec.cat/
Diccionari de Dubtes del Català Oral (DDCOR). Xarxa Vives d’universitats. https://llengua.info/ddcor/main.php
Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana. Coromines, Joan. 10 vol Barcelona: Curial / La Caixa, 1980-2001, 1995-2001.

Obras geolinguísticas sobre o catalão:
ALCOVER, ANTONI M. Y FRANCESC DE B. MOLL (1929-1932): "La flexió verbal en els dialectes catalans". Anuari de l´'Oficina Romànica de Lingüística i Literatura, II [1929], p. 73-184; III [1930], p. 73-168; IV [1931], p. 9-104; V
[1932], p. 9-72. Accessible a: http://alcover.iec.cat/
VENY, JOAN I LÍDIA PONS. Atles Lingüístic del Domini Català, IX vol. Barcelona: Institut d'Estudis Catalans, 2001- 2018. Accessible a: https://aldc.espais.iec.cat/

Obras normativas para o catalão:
INSTITUT D'ESTUDIS CATALANS; Secció Filològica. Diccionari de la llengua catalana. Barcelona: Edicions 62;
Enciclopèdia Catalana, 2007. Accessible a: https://mdlc.iec.cat/
INSTITUT D'ESTUDIS CATALANS. Secció Filològica. Gramàtica de la llengua catalana. Barcelona, 2016.
INSTITUT D'ESTUDIS CATALANS; Secció Filològica. Gramàtica essencial de la llengua catalana. Barcelona, 2018. Accessible a: https://geiec.iec.cat/
INSTITUT D´ESTUDIS CATALANS; Secció Filològica. Ortografia catalana. Barcelona: Institut d'Estudis Catalans, 2017. Accessible a: https://www.iec.cat/llengua/documents/ortografia_catalana_versio_digita…
INSTITUT D'ESTUDIS CATALANS. Secció Filològica. Proposta per a un estàndard oral de la llengua catalana, I. Fonètica. Barcelona: Institut d'Estudis Catalans, 1990 [1999]. Accessible a: https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000039/00000072.pdf
INSTITUT D'ESTUDIS CATALANS. Secció Filològica. Proposta per a un estàndard oral de la llengua catalana, II.
Morfologia. Barcelona: Institut d'Estudis Catalans, 1992 [1999]. Accessible a:
https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000039/00000073.pdf
INSTITUT D'ESTUDIS CATALANS; Secció Filològica. Proposta per a un estàndard oral de la llengua catalana, III.
Lèxic. Barcelona: Institut d'Estudis Catalans, 2018. Accessible a: https://estandard-oral.llocs.iec.cat/

Outras obras de consulta:
BIBILONI, G. Llengua estàndard i variació lingüística. València, 1997.
COM ensenyar català als adults. Suplement 6. Mapes per a l'estudi de la llengua catalana. Barcelona: Generalitat de Catalunya. Departament de Cultura. Gabinet de Didàctica, 1989. Accessible a:
http://llengua.gencat.cat/web/.content/documents/aprendre/arxius/com_6_…
INSTITUT D'ESTUDIS CATALANS; Secció Filològica (1999). Aplicació al català dels principis de transcripció fonètica de l'Associació Fonètica Internacional. Barcelona: Institut d'Estudis Catalans. Accessible a: https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000041/00000087.pdf
LLISTERRI, JOAQUIM. La variació geogràfica. Accessible a:
https://joaquimllisterri.cat/general_linguistics/gen_ling/variacio/vari…
MOLL, F. DE B. Llengua o dialecte? Català o mallorquí? Palma, 1978.
MOLLÀ, T. / PALANCA, C. Curs de sociolingüística 1. València, 1987.
POLANCO, L. “Llengua i dialecte: una aplicació dialectomètrica a la llengua catalana”. Miscel•lània Sanchis Guarner. València, 1984.
PRADILLA I CARDONA, MIQUEL ÀNGEL (ed.). La llengua catalana al tombant del mil•lenni. Aproximació sociolingüística. Barcelona: Empúries, 1999.
SOLÀ, JOAN, MARIA ROSA LLORET, JOAN MASCARÓ Y MANUEL PÉREZ SALDANYA (DIR.). Gramàtica del català contemporani, 3 vol. Barcelona: Empúries, 2002.
UNIVERSITAT DE BARCELONA. Els sons del català. http://www.ub.edu/sonscatala/ca/presentacio

Programa

Why War? Was the question Freud famously asked in relation to the flagrant forms of (self-)destruction he witnessed and was subjected to in his time. “Religion” was the answer he gave to a related albeit different and implicit question asking about the most encompassing and historically solid form of collective illusion.

Freud’s question and Freud’s answer were by no means original; they rather seemed unavoidable. He asked and answered with many others, well integrated into intellectual discourse, however marginal the position of it. More original, to many even scandalous, were his explanations: the hypotheses of the death drive and of murder at the origin of society; the incommensurable fact and never healing wound of what is called sexuality.

Freud was careful enough to construct his convictions as hypotheses, even as “speculations” drafted in analogy only to biological concepts or as extractions from narratives of the historical sciences. And he was, despite his skepticism in relation to philosophy, philosophically sound enough to accompany those hypotheses with a new type of subtly crafted epistemology comprising the art of the detail, overdetermination of facts and causal complexity, as well as a quasi-transcendental limitation of knowledge and an almost autobiographical inscription of the thinking subject into its object and methodology. He also knew that no thinking ever happens individually, and coined concepts for it—transference, identification—that, stretching from the most minute clinical experience to collective psychology, make thought and science a differentiated, conflictual, paradoxically distributed force field determined by ambivalence and not to a little extend by hateful tendencies.

It is from this cluster of terms, concepts, and methods that we might be able to approach what is unavoidable today without, however, pretending that Freud’s answer and question would have become irrelevant—far from it. But it is certainly the laying waste of major parts of the life-procuring environment together with its long-lasting preparation through excessive modes of production as well as its continuing denial that presents both the major form of (self-)destruction as well as an impressive complex of illusion, even delusion, that those calling themselves “humans” present to themselves today.

Is destruction really only a side effect or—in-principle avoidable—collateral damage to production and reproduction? Is it necessary to think a certain function of (self-)destruction, however uncomfortable the hypothesis, to have a chance to diminish its reign? How might the hypothesis of a death drive be reconstructed? How might we hear today Freud’s lapidary remark that the “incomplete voidance of the products of its own metabolism” has to be seen as “the ultimate cause of the death of all higher animals”? What biological explanation, elaboration or speculation might be necessary to think the organism that destroys its own environment? What lessons are to be taken from those approaches in the anthropological, social, political, and historical sciences that analyze phenomena and structures of expenditure, waste, pollution, and excretion? How much “animism” and “childhood megalomania” is part of the capitalist economy of unrestrained production? And what kind of epistemology is apt for a “thinking subject” to which obviously the strongest desire to not want to know and to not understand certain elements about itself and its condition is inextricable? How to reformulate the hypothesis of the unconscious as waste land? Or— in a more Freudian way—what kind of war is the destruction of the environment? What kind of murder is the religion called capitalism?



Syllabus

4 Sessions à 3 hours Each:

Session 1: Freud on War and Destruction

Session 2: Georges Bataille on Expenditure

Session 3: Biological Speculations on Destruction and Environment

Session 4: Towards Some Hypotheses on the Enjoyment of Waste with Lacan and Others


Bibliography

S. Freud, Why War?
---, Beyond the Pleasure Principle
---, Totem and Taboo

Georges Bataille, The Notion of Expenditure
---, Visions of Excess

Lynn Margulis, What is Life?
---, [various articles]

Jacques Lacan, The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis
---, Encore
---, [various articles]