Programa

1. Nelson Rodrigues “machista”?: discursos rodriguianos sobre o feminismo e o feminino
2. O desejo feminino como ameaça: A mulher sem pecado (1941) e Toda nudez será castigada (1965)
3. Nem Evas, nem Marias: Dorotéia (1949), Bonitinha, mas ordinária (1962) e Vestido de noiva (1943)
4. Meninas adultizadas e senhoras infantilizadas: Valsa nº. 6 (1951), Perdoa-me por me traíres (1957) e Os sete gatinhos (1958)
5. Amor e ódio entre as mulheres da família: Senhora dos afogados (1947) e A serpente (1978)
6. O enigma da insatisfação feminina: A falecida (1953) e Viúva, porém honesta (1957)

BIBLIOGRAFIA

Obras de Nelson Rodrigues:
RODRIGUES, Nelson. “A mulher sem pecado: drama em três atos” (1941). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 1 – Peças psicológicas. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1981. p. 41-103.
. “Vestido de noiva: tragédia em três atos” (1943). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 1 – Peças psicológicas. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1981. p. 105- 167.
. “Senhora dos afogados: tragédia em três atos” (1947). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 2 – Peças míticas. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1981. p. 255- 332.
. “Doroteia: farsa irresponsável em três atos” (1949). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 2 – Peças míticas. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1981. p. 193- 253.
. “Valsa nº. 6: peça em dois atos” (1951). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 1 – Peças psicológicas. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1981. p. 169- 214.
. “A falecida: tragédia carioca em três atos” (1953). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 3 – Tragédias cariocas I. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1983. p. 51-119.
. “Perdoa-me por me traíres: tragédia de costumes em três atos” (1957). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 3 – Tragédias cariocas I. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1985. p. 121-180.
. “Viúva, porém honesta: farsa irresponsável em três atos” (1957). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 1 – Peças psicológicas. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1981. p. 215-269.
. “Os sete gatinhos: divina comédia em três atos e quatro quadros” (1958). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 3 – Tragédias cariocas I. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1985. p. 181-253.
. “Otto Lara Resende ou Bonitinha, mas ordinária: peça em três atos” (1962). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 4 – Tragédias cariocas II. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1989. p. 243-326.
. “Toda nudez será castigada: obsessão em três atos” (1965). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 4 – Tragédias cariocas II. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1989. p. 155-242.
. “A serpente: peça em um ato” (1978). Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 4 – Tragédias cariocas II. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1989. p. 53-86.

Outras fontes:
BASSANEZI, Carla. “Mulheres dos anos dourados”. Mary Del Priore (Org.). História das mulheres no Brasil. São Paulo: UNESP/Contexto, 2004. p. 607-640.
BEAUVOIR, Simone de. O segundo sexo. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1980.
CALLIGARIS, Contardo. A adolescência. São Paulo: Publifolha, 2000.
CANDIDO, Antonio. Formação da literatura brasileira. Belo Horizonte: Itatiaia, 2000.
CARNEIRO, Maria José. “A desagradável família de Nelson Rodrigues”. Uma nova família?: o moderno e o arcaico na família de classe média brasileira. Rio de Janeiro: Jorge Zahar Editor, 1987.
DELUMEAU, Jean. História do medo no ocidente. São Paulo: Companhia das Letras, 2009.
DUARTE, Constância Lima. “Feminismo e literatura no Brasil”. Revista Estudos avançados, USP, n. 17, v. 49. São Paulo, 2003. p. 151-172.
FACINA, Adriana. Santos e canalhas: uma análise antropológica da obra de Nelson Rodrigues. Rio de Janeiro: Civilização Brasileira, 2004.
. “Nelson Rodrigues e o feminismo”. Nelson Rodrigues: Literatura, Sociedade e Política. I Jornada do Programa de Pós-Graduação em Letras da Universidade Tecnológica Federal do Paraná – PPGL / UTFPR. Campus Pato Branco, 27 a 29/11/17.
FISCHER, Luís Augusto. Inteligência com dor: Nelson Rodrigues ensaísta. Porto Alegre: Arquipélago, 2009.
FREUD, Sigmund. Obras Psicológicas Completas de Sigmund Freud. Rio de Janeiro: Imago, 1972.
GUIDARINI, Mario. Nelson Rodrigues: flor de obsessão. Florianópolis, Ed. UFSC, 1990.
LACAN, Jaques (1949). Escritos. Rio de Janeiro: Zahar, 1998.
MAGALDI, Sábato. Teatro da obsessão: Nelson Rodrigues. São Paulo: Global Editora, 2004.
. Nelson Rodrigues: dramaturgia e encenações. São Paulo: Perspectiva/EDUSP, 1992.
. “Introdução”. Nelson Rodrigues: teatro completo, vol. 1 – Peças psicológicas. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1981. p. 7-39.
PASSOS, Cleusa Rios Pinheiro. “Esse tal Lacan (Leitura de Doroteia, de Nelson Rodrigues)”. Revista USP, n. 42. São Paulo, 1999. p. 131-141.
PEREIRA, Victor Hugo Adler. Nelson Rodrigues, o freudismo e o carnaval nos teatros modernos. Rio de Janeiro: 7Letras, 2012.
. Nelson Rodrigues e a obs-cena contemporânea. Rio de Janeiro: Ed UERJ, 1999.
PERRONE-MOISÉS, Leyla. “A fala esvaziada em Nelson Rodrigues”. Cleusa Rios Pinheiro PASSOS & Yudith ROSENBAUM (Org.). Escritas do desejo: crítica literária e psicanálise. Cotia, SP: Ateliê Editorial, 2011. p. 161-176.
RAGO, Margareth. “Trabalho feminino e sexualidade”. Mary Del Priore (Org.). História das mulheres no Brasil. São Paulo: UNESP/Contexto, 2004. p. 578-606.
SALOMÃO, Irã. Nelson: feminino e masculino. Rio de Janeiro: 7Letras, 2000.​​​​​​​

Programa

1. PROGRAMA COMPLETO
Unitat 0: Domini.cat
GRAMÀTICA
-Alfabet
-Signes ortogràfics
LÈXIC
- Paraules en català
- Frases de classe
FONÈTICA
- Les lletres i els sons del català
CULTURA
- Imatges dels Països Catalans
- El territori on es parla català

Unitat 1: Tot un món
GRAMÀTICA
-Articles personals
-Articles definits
-Pronoms forts: jo, tu, ell, ella, vostè
-Pronoms febles: em, et, es, en
-Interrogatius: com, qui, quants, quantes, quines, d’on, per què
-Adjectius de nacionalitat: gènere
- Numerals de l’1 al 100
-Preposicions: de, per
-Present d’indicatiu: ser, dir-se, tenir, parlar, estudiar
LÈXIC
- Noms de països, nacionalitats i llengües
FONÈTICA
- Entonació de preguntes i respostes
- El verb dir-se
CULTURA
- Noms i cognoms

Unitat 2: Família, amics i coneguts
GRAMÀTICA
-Possessius
-Demostratius: aquest, aquesta, aquests, aquestes
-Pronoms forts: nosaltres, vosaltres, ells, elles, vostès
-Pronoms febles: ens, us, es
-Interrogatius: de què
-Substantius i adjectius: gènere i nombre
-Present d’indicatiu: ser, dir-se, tenir, parlar, estudiar, treballar, fer, viure
-Preposicions: a, en, de
-Connector: però
LÈXIC
-Noms de professions
-Noms de parentiu
-Adjectius per descriure persones
FONÈTICA
- La grafia i el so ny
CULTURA
- L’hereu i la pubilla

Unitat 3: Per a tots els gustos
GRAMÀTICA
-Quantificadors: molt, força, bastant, una mica, gaire, gens
-Pronoms de complement indirecte: m’ (a mi), t’ (a tu), li (a ell, a ella, a vostè), ens (a nosaltres), us (a
vosaltres), els (a ells, a elles, a vostès)
- Present d’indicatiu: agradar, suportar, odiar, encantar, escoltar, anar, sortir, llegir
- Connector: doncs
LÈXIC
-Noms dels dies de la setmana
-Noms de les estacions
-Noms i verbs relacionats amb el món del lleure
- Verbs que indiquen gustos
- A mi, també / a mi, tampoc / a mi, sí / a mi, no / jo, també / jo, tampoc / jo, sí / jo, no
FONÈTICA
- L’apostrofació dels pronoms
- El verb llegir
CULTURA
- El temps lliure dels joves

Unitat 4: Les coses de cada dia
GRAMÀTICA
-Expressions temporals: abans de, després de, havent dinat, havent sopat, sempre, mai, sovint...
-Present d’indicatiu
-Preposicions: de... a..., des de... fins a..., entre... i...
-Connector: perquè
LÈXIC
-Parts del dia
-Adjectius per descriure persones
-Verbs que indiquen activitats quotidianes
- Noms d’establiments
FONÈTICA
-Els sons [ʒ] i [ʃ]
-Les terminacions del present d’indicatiu
CULTURA
- Els horaris dels catalans

Unitat 5: Com a casa enlloc
GRAMÀTICA
-Quantificadors: massa, molt, bastant, força, més aviat, una mica...
-Interrogatius: on, (a) quin
-Preposicions: a, en, amb
-Present d’indicatiu: haver-hi, ser, viure, estar-se, preferir
-Numerals ordinals: primer, segon...
-Estructures comparatives
-Expressions locatives: a prop, lluny, al costat, al mig…
-Connectors: a més, també
LÈXIC
-Noms de les vies públiques
-Noms i adjectius per indicar característiques de barris, pobles i ciutats
FONÈTICA
-La vocal neutra
CULTURA
-Barris de Barcelona i València

2. BIBLIOGRAFIA
Livros
ALABADÍ, J. [et al.]. D’ací i d’allà: Oral A2. València: Tabarca Llibres, 2010.
BADIA, D.; PÉREZ, M. Camí de Ronda: 40 primeres classes de català. Vic: L’Àlber, 2015.
BASTONS, N. [et al.].Gramàtica pràctica del català. Barcelona: Teide, 2012.
BERNADÓ, X.; ESCARTÍN, M. ; PUJOL, A. Som-hi! Bàsic 1, 2 i 3. Llengua catalana. Barcelona: Barcanova, 2019.
ESTEBAN, J. Català A2. Barcelona: Teide, 2019.
GINEBRA, J.; MONTSERRAT, A. Diccionari d’ús dels verbs catalans. Barcelona: Educaula (Grup 62), 2021.
GUERRERO, I. [et al.]. Nou nivell bàsic (1, 2 i 3): Curs de llengua catalana: Formació de persones adultes. Barcelona: Castellnou, 2017.
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Gramàtica de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2016
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Ortografia catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2017. (També disponible en línia)
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Gramàtica essencial de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2018. (També disponible en línia)
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS Gramàtica bàsica i d’ús de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans: 2019.
MAS, M. [et al.]. Veus: Curs de català: Nivell 1. Barcelona: Publicacions de l’Abadia de Montserrat, 2010.
MONEGAL, C. 156 activitats per a parlar en català. Vic: L’Àlber, 2003.
ROIG, N.; PADRÓS, M.; CAMPS, S. Passos 1: Nivell bàsic: Curs de català per a no catalanoparlants. Barcelona: Octaedro, 2017.
RUAIX I VINYET, J. Català fàcil: Curs bàsic per a catalanoparlants. Barcelona: Claret, 2012.
VILAGRASA GRANDIA, A. A punt 1. Curs de català. Llibre de l’alumne. Barcelona: Publicacions de l’Abadia de Montserrat, 2018.
VILAGRASA GRANDIA, A. A punt 1. Curs de català. Llibre d’exercicis. Barcelona: Publicacions de l’Abadia de Montserrat, 2018.

Sites
CARRERA, J.; PONS, C.; SOLÀ, J. Els sons del català. http://www.ub.edu/sonscatala
Enxaneta.info. http://enxaneta.info/index.htm
CONSORCI PER A LA NORMALITZACIÓ LINGÜÍSTICA. Gramàtica. https://www.cpnl.cat/gramatica/
GENERALITAT DE CATALUNYA. Optimot Consultes lingüístiques.
https://aplicacions.llengua.gencat.cat/llc/AppJava/index.html
GENERALITAT DE CATALUNYA, INSTITUT RAMON LLULL I CONSORCI PER A LA NORMALITZACIÓ LINGÜÍSTICA. Parla.cat. http://www.parla.cat
GRUP ENCICLOPÈDIA. DIDAC (Diccionari escolar). https://www.diccionari.cat/didac
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Diccionari de l’Institut d’Estudis Catalans. https://dlc.iec.cat/
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Ortografia catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2017.
https://www.iec.cat/llengua/documents/ortografia_catalana_versio_digita…
INSTITUT D’ESTUDIS CATALANS. Gramàtica essencial de la llengua catalana. Barcelona: Institut d’Estudis Catalans, 2018. https://geiec.iec.cat/

Programa

AULA 1 Introdução – “Não existe hierarquia de opressão”
Audre Lorde
Grada Kilomba
Lélia González
Sojourner Truth

AULA 2 Discriminações e Somatória de opressões
Kimberlé Crenshaw
Sueli Carneiro

AULA 3 Marcadores Sociais da Diferença
Avtar Brah

AULA 4 Produções contemporâneas e brasileiras
Carla Akotirene
Flavia Rios
Jaqueline Gomes de Jesus

AULA 5 Críticas e possibilidades de ação
Angela Davis
Gloria Anzaldúa
Patricia Hill Collins


Referências Bibliográficas:

ANZALDÚA, Gloria. “La conciencia de la mestiza: rumo a uma nova consciência.” In: Revista Estudos Feministas, vol.3 n. 3, 2005, p. 704-719.
http://www.scielo.br/pdf/ref/v13n3/a15v13n3.pdf

AKOTIRENE, Carla. 2018. “O que é interseccionalidade?”. Feminismos Plurais.

BIROLI, Flávia & MIGUEL, Luis Felipe. 2015. “Gênero, raça, classe: opressões cruzadas e convergências na reprodução das desigualdades” In: Dossiê Desigualdades e Interseccionalidades. http://www.uel.br/revistas/uel/index.php/mediacoes/article/viewFile/241…

BRAH, Avtar. 2006. “Diferença, Diversidade, Diferenciação”. In: Cadernos Pagu (26), janeiro-junho. pp.329-376. http://www.scielo.br/pdf/cpa/n26/30396.pdf

CARNEIRO, Sueli. “Mulheres em movimento”. In: Revista Estudos Avançados, vol. 17, no. 49, 2003.
http://www.scielo.br/pdf/ea/v17n49/18400.pdf

COLLINS, Patricia Hill. 2017. “Se perdeu na tradução? Interseccionalidade e Política Emancipatória”. In: Revista Parágrafo, v.5, (1), pp.6-17. http://revistaseletronicas.fiamfaam.br/index.php/recicofi/article/view/…

CRENSHAW, Kimberlé. 2012 “Interseccionalidade na Discriminação de Raça e Gênero”. http://www.acaoeducativa.org.br/fdh/wp-content/uploads/2012/09/Kimberle…

Combahee River Collective. The Combahee River Collective statement. [1978]. In: Smith, B. (org.). Home girls: a black feminist anthology. New Jersey,Rutgers University Press, pp. 264-274, 2008.

DAVIS, Angela. As mulheres negras na construção de uma nova utopia. Portal Geledés, 1997. https://www.geledes.org.br/as-mulheres-negras-na-construcao-de-uma-nova…

GONZALEZ, Lélia. “Por um feminismo afrolatinoamericano”. Revista Isis Internacional, Santiago, v. 9, p. 133-141, 1988.
https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/271077/mod_resource/content/…

HANCOCK, Ange-Marie. Intersectionality as a normative and empirical paradigm. Politics and Gender, 3(2), 248–254, 2007.

HIRATA, Helena. Gênero, classe e raça: interseccionalidade e consubstancialidade das relações sociais. Revista Tempo Social, v. 26, no. 1, 2014.

hooks, bell. Feminist theory: from margin to center. Boston: South End Press, 1984.

JESUS, Jaqueline Gomes. 2018. “Feminismos contemporâneos e Interseccionalidade 2.0” In: Revista REBEH, v.1 (1). http://www.revistas.unilab.edu.br/index.php/rebeh/article/view/87/48

MARINI, Marisol & SAGGESE, Gustavo & CANCELA, Cristina, & LORENZO, Rocío & SIMÕES, Julio. (Orgs. Coletânea) 2018. Marcadores Sociais da Diferença: gênero, sexualidade, raça e classe em perspectiva antropológica. São Paulo: Terceiro Nome – Editora Gramma.

PISCITELLI, Adriana. 2008. “Interseccionalidades, categorias de articulação e experiências de migrantes brasileiras”. In: Sociedade e Cultura, v.11, (2), jul/dez, pp. 263-274. http://www.uel.br/revistas/uel/index.php/mediacoes/article/download/229….

RIOS, Flavia & MACIEL, Regimeire. 2017/2018. “Feminismo negro brasileiro em três tempos: Mulheres Negras, Negras Jovens e Feministas Interseccionais”. In: Labrys. https://www.labrys.net.br/labrys31/black/flavia.htm

VERGUEIRO, Viviane. 2016. Por inflexões decoloniais de corpos e identidades de gênero inconformes: uma análise autoetnográfica da cisgeneridade como normatividade. Dissertação de Mestrado. https://repositorio.ufba.br/ri/handle/ri/19685

VIVEROS, Mara. La interseccionalidad: una aproximación situada a la dominación. Revista Debate Feminista, v.52, 2016.

SCHWARCZ, Lilia. “Prefácio”. 2015. In: Raça, etnicidade, sexualidade e gênero: em perspectiva comparada.(Orgs. CANCELA, Cristina Donza; MOUTINHO, Laura e SIMÕES, Júlio Assis.) São Paulo: Terceiro Nome [Antropologia Hoje].

Programa

Aula 1 – segunda-feira (26/04/21) – Contextualização do teatro russo antes e depois de Konstantin Stanislávski; a criação do TAM e sua repercussão na Rússia; os principais debates da época; as peças de Anton Tchekhov; as dramaturgias durante o Realismo Socialista e a partir dos anos 1970.

Aula 2 – quarta-feira (28/04/21) – Os principais acontecimentos que levaram à criação do Primeiro Estúdio; apresentação da figura de Leopold Sulerjítski e sua importância para a realização desse projeto; o Sistema dentro do espaço laboratorial que foi o Estúdio; os principais conceitos de Lev Tolstói ali presentes; a relação do Estúdio com o momento histórico vivenciado a partir da eclosão da Primeira Guerra Mundial; leitura de trechos das peças “O grilo na lareira” e “O dilúvio”.

Aula 3 – sexta-feira (30/04/21) Apresentação de autores contemporâneos que reescreveram Tchékhov, com destaque para Alekséi Slapóvski e Vladímir Sorokin. Leituras de trechos de suas peças e comentários sobre suas “reescrituras”. Conclusão do curso.

Bibliografia:

​​​​​​​
ALVES, R. Tchekhov e os palcos brasileiros. São Paulo: Perspectiva, 2008.
GUINSBURG, J. Stanislávski, Meyerhold & cia. São Paulo: Perspectiva, 2a ed. revista, 2001.
______. Stanislávski e o Teatro de Arte de Moscou. Do realismo externo ao tchekhovismo. São Paulo: Editora Perspectiva, 2010
MARCANÇOLI, C. O Jubileu de Vladímir Sorókin: 'um tal Tchékhov, que nunca havíamos visto antes!'. Dissertação de mestrado, USP, 2017.
MERINO, D.S.T. Sulerjítski: Mestre de teatro, mestre de vida. Sua busca artística e pedagógica. São Paulo: Perspectiva, 2019.
SCANDOLARA, Camilo. Os estúdios do Teatro de Arte de Moscou e a formação da pedagogia teatral no século XX. Dissertação de Mestrado, Campinas, 2006.
SCHNAIDERMAN, Boris. A poética de Maiakóvski. São Paulo: Editora Perspectiva, 1984. pp. 139-149.
STANISLÁVSKI, K. S. Minha vida na arte. Trad. Paulo Bezerra. Rio de Janeiro: Civilização Brasileira, 1989.
TCHERKASSKI, S. Stanislávski e o yoga. Trad. Diego Moshchkovich. 1ed. – São Paulo: É Realizações, 2019.
TOLSTÓI, L. N. Calendário da sabedoria. São Paulo: Prestígio, 2005
______. Os Últimos Dias. (org Elena Vássina. Trad. Anastassia Bytsenko et al). São Paulo: Penguin/Companhia das Letras, 2011.
VÁSSINA, E., LABAKI, A. Stanislávski: vida, obra e Sistema – Rio de Janeiro: Funarte, 2015 .

Programa

OBJECTIUS

Introduir el panorama actual de la poesia catalana en tot el domini lingüístic de la llengua catalana.
Presentar una tria de poetes i poetesses contemporanis (breu biografia i obra).
Oferir una selecció de poemes de poesia catalana contemporània.
L’estudiant ha de poder comprendre el contingut dels poemes seleccionats que es comentaran a l’aula.
L’estudiant haurà d’interpretar i opinar sobre el contingut dels poemes seleccionats.


PROGRAMA

1- Introducció: el panorama de la poesia catalana contemporània als Països Catalans
2 - Tast de poetes i poetesses:

Blanca Llum Vidal
Enric Casasses
Antonina Canyelles
Pol Guasch
Lucia Pietrelli
Josep Pedrals
Maria Cabrera
Esteve Plantada
Laia Noguera
Edgar Alemany
Carles Hac Mor
Meritxell Cucurella-Jorba
Miquel de Palol
Laia Malo
Eduard Escoffet
Àngels Gregori
Roc Casagran
Anna Gual

3 - Presentació de recursos poètics a la xarxa
4 - Poemes musicats

REFERÈNCIES BIBLIOGRÀFIQUES

Associació d’Escriptors en Llengua Catalana. https://www.escriptors.cat/index.php/autors
LletrA. La literatura catalana a internet. https://lletra.uoc.edu/
Mag poesia. UIB. http://magpoesia.mallorcaweb.com/
Música de poetes. UOC i Departament d’Ensenyament. GENCAT. http://www.musicadepoetes.cat/presentacio
Poesia catalana contemporània (2000-2020). UIB. LICETC. https://blocs.uib.cat/licetc/poesia-catalana-contemporania-2000-2020/
Poesia catalana. http://www.poesia.cat/
Poeteca. https://poeteca.cat/
Racó de poesia. http://racodepoesia.blogspot.com/
Tèrbol atzur. Dones a la literatura catalana i universal. http://trbolatzur.blogspot.com/
Versos.cat. https://www.versos.cat/
Viu la poesia. http://www.viulapoesia.com/
33 poetes de menys de 35. Antologia editada per Josep Pedrals. https://lletra.uoc.edu/ca/tema/poetes-joves/poetes

Programa

1) Aula 1: Princípio da Iconicidade e da Marcação
2) Aula 2: Complexidade Sintática
3) Aula 3: Aplicações em Pesquisas

CUNHA, Adan P.; MANO, Andréia H.; OLIVEIRA, Anna K. M.; DEFENDI, Cristina L.; SPAZIANI, Lídia; RIBEIRO, Marcello; LIMA-HERNANDES, Maria Célia; SANTOS, Mônica M. S.; DIAS, Nilza B.; NOGUEIRA, Priscilla A.; VICENTE, Renata B.; SILVA, Sérgio D. J.; GOMES, Thamires R.; XIANG, Zhang. Cognition, complexity and context as other minds: a tribute to T. Givón. São Paulo: FFLCH-USP, 2021.​
CUNHA, Maria Angélica F. da, COSTA, Marcos A., CEZARIO, Maria M.. “Pressupostos teóricos fundamentais”. In: CUNHA, Maria Angélica F. da; OLIVEIRA, Mariangela R. de; MARTELOTTA Mário E. (orgs.) Linguística funcional: teoria e prática. Rio de Janeiro: DP&A, 2003 pp. 29-55. ​
GIVÓN, T. The genesis of syntactic complexity: diachrony, ontogeny, neuro-cognition, evolution. Amsterdam: John Benjamins, 2009.​
GIVÓN, T. A compreensão da gramática. São Paulo: Cortez, 2012.
LIMA-HERNANDES, Maria Célia. O princípio da iconicidade e sua atuação no português do Brasil. Filologia e Linguística Portuguesa, v. 8, p. 83-96, 2006.​
LIMA-HERNANDES, Maria Célia. Indivíduo, sociedade e língua: cara, tipo assim, fala sério! São Paulo: EDUSP, 2011.
LIMA-HERNANDES, Maria Célia. O espaço da intersubjetividade e a ordenação sintática: para uma abordagem cognitivo-funcional. Metalinguagens, v. 1, pp. 66-78, 2014.

Programa

Conteúdo/Ementa
1. A África como totalidade continental
a. Fundamentos geológicos de uma unidade africana (e seus limites)
b. Invenções da África enquanto conceito/ideia/discurso
c. Construção política de uma unidade continental: da Organização da Unidade Africana (OUA) à União Africana (UA)

2. Regionalizações do continente africano
a. Regiões físico-naturais e suas dimensões socioculturais
b. África subsaariana e África do Norte: uma antiga (e polêmica) divisão
c. Regionalizações institucionais e blocos econômicos
3. A pertinência de estudar a escala nacional
a. Independências, fronteiras e Estados-nação africanos
b. Estado, regulação e contradição na África contemporânea
c. Estudos de caso: África do Sul, Angola, Etiópia, Marrocos, Moçambique e Nigéria
4. O urbano e o lugar na África
a. As origens coloniais das cidades africanas
b. Planejamento urbano e crescimento espontâneo no pós-independência
c. Metrópoles da África contemporânea
BIBLIOGRAFIA SUGERIDA
ARAÚJO, M. G. M.. Os espaços urbanos em Moçambique. GEOUSP – Espaço e Tempo, São Paulo, v. 7, n. 2
(14), p. 165-182, 2003.
BELLUCCI, B. Economia contemporânea em Moçambique: sociedade linhageira, colonialismo, socialismo,
liberalismo. Rio de Janeiro : Educam, 2007.
CASTEL-BRANCO, C. N. Economic linkages between South Africa and Mozambique. Mimeo : Maputo, 2002
DEBRIE, J.; MAREÏ, N. Politiques territoriales et évolution des registres d’action de l’Etat au Maroc : une entrée
para la logistique. L’Espace Politique, Reims, v. 36, n. 3, jul. 2018.
DIALLO, A. O. Integração Africana: da Organização da Unidade Africana à União Africana. Espaço Jurídico
(UNOESC), Chapecó, v. 6, n. 1, p. 7-20, jan./jun. 2005.
DOPCKE, W. A vida longa das linhas retas: cinco mitos sobre as fronteiras na África Negra. Revista brasileira de
política internacional, v.42, n.1, p. 77-109, 1999.
EDOZIE, R. K. The Sixth Zone: The African Diaspora and the African Union's Global Era Pan Africanism.
Journal of African American Studies, v. 16, n. 2, p. 268-299, jun. 2012.
EKWE-EKWE, H. What is ‘Sub-Sahara Africa’?. West Africa Review, n. 11, 2007.
FERREIRA, P. Sahara Ocidental: conflito diplomático (1991-2010) e os presumíveis interesses do Marrocos.
AFRICANA STUDIA, Porto, n. 29, p.11-29 2018.
FONSECA, M. P. Os Corredores de Desenvolvimento em Moçambique. AFRICANA STUDIA, Porto, n. 6, p.
201-230, 2003.
HAUGE, J.; CHANG, H.. The concept of a ‘Developmental State’ in Ethiopia. In: CHERU, F.; CRAMER, C.;
OQUBAY, A. (eds.). The Oxford Handbook of the Ethiopian Economy. Oxford: Oxford University Press, 2019.
KAJULA, L.; CHACHAGE, C. Whither ‘Sub-Saharan Africa’ can we use the compass instead?. CODESRIA
Bulletin Online, n. 14, set. 2022.
MACEDO, J. R. (org.) O pensamento africano no século XX. São Paulo : Outras Expressões, 2016.
MAREÏ, N.; DEBRIE, J.; LOMBARD, J. Sur la route des métropoles logistiques du Sud : L’exemple de
Casablanca. Urbanités [en ligne], n. 11, fev. 2019.
MBEMBE, A. [2010]. Sair da grande noite. Ensaio sobre a África descolonizada. Petrópolis : Vozes, 2019.

MKANDAWIRE, T. Thinking about developmental states in Africa. Cambridge Journal of Economics, v. 25, n.
3, p. 289-314, mai. 2011.
MONIÉ, F. Petróleo, desenvolvimento e dinâmicas espaciais na África subsaariana In: MONIÉ, F.; BINSZTOK, J.
(org.). Geografia e geopolítica do petróleo. Rio de Janeiro: Mauad X, 2012. p.201-236.
MUDIMBE, V. Y [1988]. A invenção da África. Gnose, filosofia e a ordem do conhecimento. Petrópolis : Vozes,
2019.
NGOENHA, S. Filosofia africana: das independências às liberdades. Maputo : Edições Paulistas, 1993.
OVADIA, J. S. The Petro-Developmental State in Africa. Making oil work in Angola, Nigeria, and the Gulf of
Guinea. London : Hurst Publishers, 2016.
OUMA, S. The difference that ‘capitalism’ makes: on the merits and limits of critical political economy in African
Studies. Review of African Political Economy, v. 44, n.153, p. 499-509, 2017.
RODNEY, W. Como a Europa subdesenvolveu a África. São Paulo : Boitempo, 2022.
RAIMUNDO, I. M.; RAIMUNDO, J. A. A migração moçambicana na África Austral: povoamento e formação de
famílias transnacionais. In: ARROYO, M.; CRUZ, R. C. A. (org.). Território e Circulação: a dinâmica
contraditória da globalização. São Paulo : Annablume, 2015.
SANTOS, K. L. Africano: uma introdução ao continente. Rio de Janeiro : Record, 2022.
SANTOS, M. [1996]. Da totalidade ao lugar. São Paulo: EdUSP, 2014.
_____. [1979]. Economia espacial. Críticas e alternativas. São Paulo : EdUSP, 2014.
_____. Sociedade e espaço: a formação social como teoria e como método. Boletim Paulista de Geografia, São
Paulo, n. 54, p. 81-99, 1977
_____. A cidade nos países subdesenvolvidos. Rio de Janeiro : Civilização Brasileira, 1965.
_____. Marianne em preto e branco. Salvador : Progresso Editora, 1960.
SARR, F. Afrotopia. São Paulo : n-1 edições, 2019.
SINGER, P. A política econômica externa da África do Sul. In: GUIMARÃES, S. P. (org.). África do Sul: visões
brasileiras. Brasília : IPRI/Fundação Alexandre de Gusmão, 2000.
WUBNEH, M. Addis Ababa, Ethiopia – Africa’s diplomatic capital. Cities, v. 35, p. 255- 269, dez. 2013.

Programa

1- Futebol e Literatura na América Latina
Bernardo Borges Buarque de Hollanda, « O futebol como alegoria antropofágica : modernismo, música popular e a descoberta da "brasilidade" esportiva », in Dossier thématique : Brésil, questions sur le modernisme . (c) Artelogie, n° 1, Septembre 2011.

CORNELSEN, Elcio Loureiro. Futebol e Literatura no Brasil in: O Futebol nas Ciências Humanas no Brasil. Campinas: Editora da Unicamp, 2020.

HUIZINGA, Johan. Homo Ludens: o jogo como elemento da cultura; [tradução João Paulo Monteiro]. - São Paulo: Perspectiva, 2007. - (Estudos/dirigida por J. Guinsburg).

GIGLIO, Sérgio Settani; PRONI, Marcelo Weishaupt. (Orgs.). O futebol nas ciências humanas no Brasil. Campinas: Editora da Unicamp, 2020.

Wisnik, José Miguel. Veneno remédio: o futebol e o Brasil / José Miguel Wisnik. - São Paulo: Companhia das Letras, 2008.



2- Crônicas

CAPARRÓS, Martín. Por la crónica. In: Congreso Internacional de la Lengua Española de Cartagenas, 4., 2007, Cartagena de las Indias.

FONTANARROSA, Roberto. Puro Futbol. Rosario: Ediciones de la Flor, 2000.

RODRIGUES, Nelson, 1912-1980. À sombra das chuteiras imortais: crônicas de futebol / Nelson Rodrigues ; seleção e notas Ruy Castro. São Paulo: Companhia das Letras, 1993.

VILLORO, Juan. La crónica, ornitorrinco de la prosa. La nación, [S.I] 22 de jan. de 2006.

VILLORO, Juan. Los once de la tribu. CLACSO: Brigada para leer en libertad - José Martí, 2017. Disponível em:
https://www.clacso.org/casa-de-las-americas-brigada-para-leer-en-libert…



3- Romances de futebol no Brasil
ARREGUY, Clara. Segunda divisão. Rio de Janeiro: Lamparina, 2005.
BACKES, Marcelo. O último minuto. São Paulo: Companhia das Letras, 2013.
FILHO, Mario. O romance do foot-ball. Rio de Janeiro: Pongetti, 1949.
LAUB, Michel. O segundo tempo. São Paulo: Companhia das Letras, 2006.
MAZZONI, Thomaz. Flô, o goleiro “melhor do mundo”: romance esportivo/ Olimpicus
(pseudônimo de Thomaz Mazzoni). 2ª ed. Rio de Janeiro: Pébola Casa Editorial, 2016.
POMPEU, Renato. A saída do primeiro tempo. São Paulo: Alfa Omega, 1978.
PRATA, Mario. O drible da vaca. Rio de Janeiro: Record, 2021.
REGO, José Lins do. Água-mãe. 13ª ed. Rio de Janeiro: José Olympio, 2012.
RODRIGUES, Mário. A cobrança. Rio de Janeiro: Record, 2018.
RODRIGUES, Sérgio. O drible. São Paulo: Companhia das Letras, 2013.
SANT’ANNA, André. O paraíso é bem bacana. São Paulo: Companhia das Letras, 2006.
SCLIAR, Moacyr. A colina dos suspiros. São Paulo: Moderna, 1999.
TOTI FILHO, Pascoal. O grande desportista. Uberaba: Typographia A Século XX, 1922.
TREVISAN, Guilherme. “História, Literatura e Romances Futebolísticos Brasileiros”, PPGHS-USP, 2021
4- Futebol e erotismo.
BATAILLE, Georges. El límite de lo útil (fragmentos de una versión abandonada de La Parte maldita). Traducción de Manuel Arranz. Madrid: Losada, 2005.
LEMEBEL, Pedro, La esquina es mi corazón, Chile, Seix Barral, 2004
MORAES, Marco Antonio de. “Mário, o futebol e um poema esquecido” in Revista LETRAS (UFSM)No. 7: (Dez. 1993) – Edição Especial - Mário de Andrade

Programa

Aula 1 – Escritas do fim - esboço e delimitação do campo: O apocalipse como estrutura de sentimento: por que sentimos que o mundo está acabando? Apresentação das teorias e debates contemporâneos sobre o fim do mundo, diferentes perspectivas e concepções sobre o apocalipse no presente.

Aula 2 – O lento cancelamento do futuro - narrativas do fim do mundo: Análise das obras O riso dos ratos, de Joca Reiners Terron, Lembremos do futuro: Crônicas do tempo da morte do tempo, de Julián Fuks, e O último gozo do mundo, de Bernardo de Carvalho.

Aula 3 – Crise do capitalismo: Discussões teóricas sobre as proposições desenvolvidas por Mark Fisher, em seus livros: Realismo Capitalista: é mais fácil o fim do mundo do que o fim do capitalismo, e Fantasmas da minha vida: escritos sobre depressão, assombrologia e futuros perdidos.

Aula 4 – Crise climática e apocalipse: Análise das obras A extinção das abelhas, de Nathália Borges Polesso, e Onde pastam os minotauros, de Joca Reiners Terron em conjunto com discussões teóricas de Donna Haraway, em Antropoceno, Capitaloceno, Plantationoceno, Chthuluceno, e Ficar com o problema: fazer parentes no chthluceno, e de Jason Moore, em sua obra Antropoceno ou Capitaloceno?, entre outras.

Aula 5 - Distopias e utopias - o pensamento utópico, permanência e desaparecimento: Pessimismo e otimismo: Análise de A morte e o meteoro, de Joca Reiners Terron, O deus das avencas, de Daniel Galera, e O mundo desdobrável, de Carola Saavedra, entre outros; aporte teórico de Arqueologias do futuro, de Fredric Jameson, Ideias para adiar o fim do mundo e O amanhã não está à venda, de Ailton Krenak, entre outras.

Aula 6 – Conclusão: Pessimismo ou otimismo? Discussão sobre as possibilidades do fim do mundo e as diferentes atitudes adotadas por escritores brasileiros e críticos teóricos, entre o derrotismo e melancolia e a alteridade de perspectivas encontradas fora da tradição filosófica ocidental.

Bibliografia:

Repertório literário:
CARVALHO, Bernardo. O último gozo do mundo. São Paulo: Companhia das Letras, 2021.
FUKS, Julián. Lembremos do futuro: Crônicas do tempo da morte do tempo. São Paulo: Companhia das Letras, 2022.
GALERA, Daniel. Meia-noite e vinte. São Paulo: Companhia das Letras, 2016.
GALERA, Daniel. O deus das avencas. São Paulo: Companhia das Letras, 2021.
POLESSO, Nathália Borges. A extinção das abelhas. São Paulo: Companhia das Letras, 2021.
SAAVEDRA, Carola. O mundo desdobrável: Ensaios para depois do fim. Relicário; 1ª edição (15 julho 2021).
TERRON, Joca Reiners. Noite dentro da noite. São Paulo: Companhia das Letras, 2017.
TERRON, Joca Reiners. A morte e o meteoro. São Paulo: Todavia, 2019.
TERRON, Joca Reiners. O riso dos ratos. São Paulo: Todavia, 2021.
TERRON, Joca Reiners. Onde pastam os minotauros. São Paulo: Todavia, 2023.
Bibliografia básica:
ARANTES, Paulo. A fratura brasileira do mundo: Visões do laboratório brasileiro da mundialização. São Paulo: Editora 34; 1a edição (15 fevereiro 2023).
BLOCH, Ernst. O Princípio Esperança. V1. Trad. Nélio Schneider. EDUERJ: Contraponto. Rio de Janeiro. 2005.
DEJOURS, Christophe. A banalização da injustiça social. Rio de Janeiro: Editora FGV, 2007.
FISHER, Mark. Realismo Capitalista: é mais fácil o fim do mundo do que o fim do capitalismo. São Paulo: Autonomia literária, 2020.
FISHER, Mark. Fantasmas da minha vida: escritos sobre depressão, assombrologia e futuros perdidos. São Paulo: Autonomia Literária; 1a edição (28 fevereiro 2022).
FRIGHETTO, Gisele Novaes. A literatura noturna de Joca Reiners Terron. Itinerários, Araraquara, n. 50, p. 157-166, jan./jun. 2020, p. 161.
HARAWAY, Donna. Antropoceno, Capitaloceno, Plantationoceno, Chthuluceno: fazendo parentes. Clima Com Cultura Científica - pesquisa, jornalismo e arte Ι Ano 3 - N. 5 / Abril de 2016 / ISSN 2359-4705
JAMESON, Fredric. “The Politics of Utopia”. New Left Review, 25, Jan-Feb 2004, p. 35.
JAMESON, Fredric. Arqueologias do futuro: O desejo chamado Utopia e outras ficções científicas. Belo Horizonte: Autêntica, 2021.
KOPENAWA, Davi; ALBERT, Bruce. A queda do céu: Palavras de um xamã yanomami. São Paulo: Companhia das Letras, 2016.
KRENAK, Ailton. Ideias para adiar o fim do mundo. São Paulo: Companhia das Letras, 2019.
KRENAK, Ailton. O amanhã não está à venda. São Paulo: Companhia das Letras, 2020.
KRENAK, Ailton. A vida não é útil. São Paulo: Companhia das Letras, 2020.
MOORE, Jason W. Antropoceno ou Capitaloceno? Editora Elefante; 1a edição (1 janeiro 2022).
TERRON, Joca Reiners. “O presente brasileiro é distópico por excelência”. Associação Oceanos, c2018, s.p.
TERRON, Joca Reiners. “Nós somos a distopia”, diz escritor brasileiro Joca Reiners Terron autor de a “Morte e o Meteoro”. Entrevista concedida ao portal Uol, 28 de setembro de 2020a.
TERRON, Joca Reiners. Entrevista com Joca Reiners Terron. Entrevista concedida à André Cardoso e Pedro Sasse. Revista Abusões. N. 12 v.12 ano 06, 2020b.
VIVEIROS DE CASTRO, Eduardo B. A Inconstância da Alma Selvagem e Outros Ensaios de Antropologia. São Paulo: Cosac & Naify, 2002.

 

Programa

Aula 1 (6/02/2025):
60 anos do golpe de 1964
Democracia e Direitos Humanos na transição

Aula 2 (13/02/2025):
Justiça de Transição e Responsabilização
Autoritarismo Socialmente Implantado

Aula 3 (20/02/2025):
Bancadas da bala: a inserção de policiais na política
Populismo Penal e Discursos autoritários
 

Aula 4 (27/02/2025):
Uma nova onda autoritária?

Bibliografia de referência:

Aldana, Raquel. (2006) A Victim-Centered Reflection on Truth Commissions and Prosecutions as a Response to Mass Atrocities, Journal of Human Rights, 5:1, 107-126, DOI: 10.1080/14754830500485916

Berlatto, F., Codato, A., & Bolognesi, B.. (2016). Da polícia à política: explicando o perfil dos candidatos das Forças Repressivas de Estado à Câmara dos Deputados. Revista Brasileira De Ciência Política, (21), 77–120.

D'araujo, Maria Celina e CASTRO, Celso. Democracia e Forças Armadas no Cone Sul /Organizadores. Rio de Janeiro: Ed. Fundação Getúlio Vargas, 2000.

Do Rio Caldeira, Teresa Pires. Direitos humanos ou “privilégios de bandidos”. Novos estudos CEBRAP, v. 30, p. 162-174, 1991.
Huntington, Samuel P. A terceira onda: a democratização no final do século XX, 1994.

Mezarobba, Glenda. De que se fala, quando se diz “Justiça de Transição? ”. Revista Brasileira de Informação Bibliográfica em Ciências Sociais, v. 67, p. 111-122, 2009.

Novello, Roberta Heleno e ALVAREZ, Marcos César. Da ‘bancada da segurança’ à ‘bancada da bala’: Deputados-policiais no legislativo paulista e discursos sobre segurança pública. Dilemas, Rev. Estud. Conflito Controle Soc. – Rio de Janeiro – Vol. 15 – no 1 – JAN-ABR 2022 – pp. 81-101

Pinheiro, Paulo Sérgio. Autoritarismo e transição. Revista usp, n. 9, p. 45-56, 1991.

Vaquer, Jordi. Nacional-populismo no poder: uma terceira onda autoritária varre o mundo. Disponível em: https://www.opendemocracy.net/pt/nacional-populismo-poder-terceira-onda…